Dự thảo Luật Giá dưới góc độ pháp luật cạnh tranh

Nhà nước ta đã và đang xây dựng hành lang pháp lý can thiệp vào sự vận hành của thị trường để tạo sự ổn định và ngăn chặn mọi thế lực lũng đoạn thị trường, hạn chế khuyết tật của thị trường. Trong đó, cơ chế quản lý giá là một ví dụ. Đến nay, pháp luật về quản lý giá (luật giá) đang trong giai đoạn chuyển mình bằng quá trình soạn thảo Luật Giá thay thế cho Pháp lệnh Giá của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Dự thảo Luật Giá được soạn thảo trong bối cảnh pháp luật cạnh tranh đã hình thành và đang được áp dụng trên thực tế. Sự tương quan về nhiệm vụ quản lý giá và quản lý môi trường cạnh tranh sẽ ảnh hưởng đến cơ chế, nội dung của hai lĩnh vực pháp luật này. Trong đó, ngoài những vấn đề mang tính kỹ thuật trong việc quản lý giá, Dự thảo Luật Giá (Dự thảo) đưa ra một số nguyên tắc, khái niệm liên quan đến pháp luật cạnh tranh và có ảnh hưởng đến môi trường cạnh tranh về giá.

  1. Bình luận các nguyên tắc của Dự thảo Luật Giá

1.1. Nguyên tắc áp dụng luật

Theo Khoản 2 Điều 3 của Dự thảo, trường hợp các luật chuyên ngành có quy định về giá và quản lý giá đối với hàng hóa, dịch vụ chuyên ngành cụ thể hoặc có quy định về thẩm định giá không trái với nguyên tắc quy định của luật này thì áp dụng quy định của luật chuyên ngành đó. Trường hợp có sự khác nhau giữa quy định của luật chuyên ngành về giá, thẩm định giá và luật này thì áp dụng quy định của luật này. Từ đó, chúng tôi có một số bình luận sau:

Thứ nhất, có thể ý định lập pháp của Ban soạn thảo là đảm bảo tính thống nhất của pháp luật về quản lý giá. Tuy nhiên, điều này dường như trái với nguyên lý thông thường về mối quan hệ giữa luật chung và luật chuyên ngành. Nếu Luật Giá được coi là luật chung thì luật này đặt ra những nguyên lý chung về quản lý giá. Những nguyên lý này không thể giải quyết tất cả các vấn đề mang tính đặc thù của việc quản lý giá trong mọi lĩnh vực kinh tế. Tính trừu tượng của các quy định trong Luật Giá đương nhiên sẽ cao hơn so với các quy định trong luật chuyên ngành. Nếu một lĩnh vực nào đó cần thiết phải sử dụng đến công cụ quản lý giá của Nhà nước thì với những điều kiện đặc thù của nó, pháp luật chuyên ngành sẽ có những quy định, đặt ra những giải pháp và thiết kế trình tự quản lý phù hợp. Khi đó, pháp luật chuyên ngành cần được áp dụng cho dù có sự khác biệt với những quy định trong Luật Giá (với tư cách là luật chung). Với Khoản 2 Điều 3 của Dự luật, Ban soạn thảo dường như đã phủ nhận và đi ngược lại nguyên lý cơ bản này.

Thứ hai, pháp luật giá và pháp luật cạnh tranh có quan hệ tương đồng với nhau khi cùng có các quy định về những hành vi cạnh tranh bị cấm trong lĩnh vực giá. Điều này thể hiện ở Điều 28 Pháp lệnh Giá, Điều 10 Dự thảo Luật Giá và Khoản 1, Khoản 6, Khoản 7 Điều 8 và Khoản 1, 2, 6 Điều 13 Luật Cạnh tranh năm 2004 (LCT). Mặc dù có thể có sự tương đồng về ý tưởng lập pháp, song về câu chữ và điều kiện để cấu thành những hành vi vi phạm pháp luật của các văn bản này là khác nhau. Vì vậy, khi hành vi có cùng biểu hiện khách quan xảy ra trong quan hệ cạnh tranh liên quan đến giá, chắc chắn sẽ phát sinh những xung đột về điều kiện cấu thành sự vi phạm, cơ quan có thẩm quyền xử lý và thủ tục xử lý. Trong trường hợp này, cần phải có nguyên tắc để lựa chọn văn bản pháp luật được áp dụng để giải quyết. Từ Khoản 2 Điều 3 của Dự thảo, chúng tôi có hai giả định:

1) Nếu cho rằng LCT là luật chuyên ngành điều chỉnh hành vi cạnh tranh trong lĩnh vực giá để áp dụng nguyên tắc trên của Dự luật Giá thì có thể nảy sinh những vấn đề phức tạp cả về lý luận lẫn thực tiễn pháp luật. Về lý luận, pháp luật cạnh tranh và pháp luật quản lý giá thiết lập khung pháp lý về quản lý nhà nước cho hai khía cạnh khác nhau của thị trường. Đây là hai lĩnh vực pháp luật khác nhau về mục đích và phạm vi điều chỉnh. LCT là công cụ pháp lý để Nhà nước điều tiết hành vi cạnh tranh trên thị trường. Nhiệm vụ quản lý cạnh tranh được thực hiện thông qua việc tôn trọng quyền tự do cạnh tranh, xóa bỏ những hành vi cạnh tranh tiêu cực của doanh nghiệp (bao gồm cả các hành vi cạnh tranh liên quan đến giá của sản phẩm). Pháp luật giá quy định về cơ chế quản lý giá. Trong cơ chế này, Nhà nước không can thiệp vào cơ chế hình thành giá của thị trường mà chỉ đơn giản là thiết lập khung pháp lý để ngăn chặn những khuyết tật có thể xảy ra trong những lĩnh vực thị trường quan trọng, có ảnh hưởng đến ổn định chung của nền kinh tế, đến đời sống của xã hội… Pháp luật giá đặt ra những biện pháp can thiệp của Nhà nước vào cơ chế hình thành giá sản phẩm trong những điều kiện đặc biệt của thị trường hoặc trong những thị trường đặc thù. Sự phân định rõ về mục đích và phương thức quản lý đã làm cho pháp luật giá và pháp luật cạnh tranh không có quan hệ luật chung – luật chuyên ngành với nhau. Vì vậy, theo chúng tôi, Ban soạn thảo Luật Giá đã mở rộng phạm vi điều chỉnh của đạo luật này sang phần phạm vi của LCT. Dưới góc độ thực tiễn pháp luật, Điều 5 LCT quy định trường hợp có sự khác nhau giữa quy định của luật này với quy định của luật khác về hành vi hạn chế cạnh tranh, cạnh tranh không lành mạnh thì áp dụng quy định của luật này1. Do đó, nếu khẳng định mối quan hệ luật chung – luật chuyên ngành giữa hai lĩnh vực pháp luật này thì sẽ có sự xung đột về hiệu lực giữa Điều 5 LCT và Khoản 2 Điều 3 Dự thảo Luật Giá.

2) Nếu khẳng định pháp luật cạnh tranh và pháp luật giá không có quan hệ luật chung – luật chuyên ngành thì Khoản 2 Điều 3 Dự thảo Luật Giá không thể là căn cứ để giải quyết những vấn đề phát sinh khi có sự khác nhau giữa LCT và Luật Giá về hành vi cạnh tranh bị cấm trong lĩnh vực giá. Vấn đề này chắc chắn sẽ tạo ra những tranh luận không có hồi kết về cấu thành pháp lý của một hành vi cụ thể, thẩm quyền xử lý các vụ việc có liên quan.

1.2. Nguyên tắc quản lý, điều hành giá

Khoản 2 Điều 5 Dự thảo Luật quy định Nhà nước bảo hộ và khuyến khích cạnh tranh về giá của các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh thông qua cơ chế tôn trọng quyền định giá, thỏa thuận giá, đầu thầu, đấu giá theo quy định của pháp luật. Vấn đề cần bình luận là cụm từ “tôn trọng quyền định giá, thỏa thuận giá”. Theo thiển ý của chúng tôi, có lẽ ý định của Ban soạn thảo khi sử dụng cụm từ này chỉ để nhấn mạnh quyền thỏa thuận giá sản phẩm giữa người bán và người mua trong các giao dịch trên thị trường. Tuy nhiên, thỏa thuận giá là nội hàm rất rộng, bao gồm: thỏa thuận giá giữa người bán và người mua; thỏa thuận giá giữa những người bán với nhau; thỏa thuận giá giữa những người mua với nhau và thỏa thuận giá bán lại giữa nhà sản xuất với những nhà phân phối…. Dưới góc độ cạnh tranh, quy định trên sẽ phát sinh những vấn đề sau:

Thứ nhất, tôn trọng quyền thỏa thuận giá có nghĩa là các hành vi thỏa thuận ấn định giá theo chiều ngang sẽ được xem là hợp pháp. Thỏa thuận giá theo chiều ngang là việc các doanh nghiệp có cùng thị trường liên quan thống nhất ấn định giá mua hoặc giá bán hàng hóa, dịch vụ mà họ kinh doanh. Trong pháp luật cạnh tranh, sự liên kết về giá giữa các doanh nghiệp hoạt động trên cùng một thị trường luôn bị giám sát theo hai khía cạnh: (1) giám sát các thỏa thuận giá nhằm mục đích bóc lột người tiêu dùng. Khoản 1 Điều 8 LCT quy định hành vi thỏa thuận ấn định giá là thỏa thuận hạn chế cạnh tranh. Theo Khoản 2 Điều 9 LCT, thỏa thuận này bị cấm khi thị phần kết hợp của các doanh nghiệp tham gia chiếm từ 30% trở lên trên thị trường liên quan. (2) giám sát các thỏa thuận giá nhằm mục đích ngăn cản sự tham gia thị trường hoặc mở rộng hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác, nhằm loại bỏ doanh nghiệp khác ra khỏi thị trường. Theo Khoản 1 Điều 9 LCT, các thỏa thuận trên bị cấm trong mọi trường hợp. Như vậy, quyền thỏa thuận giá nếu nhìn dưới góc độ của sự liên kết định giá giữa các doanh nghiệp trên thị trường thì luôn được đặt trong phạm vi giám sát của pháp luật cạnh tranh bằng các quy định cấm đoán và xứ lý nếu có vi phạm. Vì vậy, pháp luật về giá không thể đặt quyền tự do thỏa thuận giá là một nguyên tắc cơ bản của nó khi pháp luật có những bộ phận kiểm soát đương nhiên và cấm đoán mặc nhiên (cấm đoán không cần điều kiện).

Thứ hai, thỏa thuận giá có thể xảy ra theo chiều dọc khi doanh nghiệp sản xuất cùng với các đại lý cùng nhau ấn định giá bán lại cho khách hàng. Khoản 2 Điều 13 LCT cấm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền ấn định giá bán lại gây thiệt hại cho khách hàng. Khoản 3 Điều 27 Nghị định 116/2005/NĐ-CP quy định ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại cho khách hàng là việc khống chế không cho phép các nhà phân phối, các nhà bán lẻ bán lại hàng hóa thấp hơn mức giá đã quy định trước. Trong thực tế, hành vi này được thực hiện bằng các thỏa thuận phân phối hoặc hợp đồng đại lý giữa các doanh nghiệp với nhà phân phối hoặc đại lý của họ. Như vậy, thỏa thuận (cho dù có dấu hiệu của sự áp đặt từ nhà sản xuất có vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền) về giá bán lại có thể vi phạm pháp luật cạnh tranh.

Từ quan hệ giữa LCT và pháp luật giá, chúng ta có thể thấy thỏa thuận giá có thể được hiểu theo nhiều khía cạnh với những quan hệ khác nhau trên thị trường. Nếu pháp luật giá đặt ra nguyên tắc tôn trọng thỏa thuận giá giữa các doanh nghiệp thì nguyên tắc này sẽ tạo ra những xung đột giữa Luật Giá và pháp luật cạnh tranh. Mặt khác, theo chúng tôi, cụm từ Nhà nước khuyến khích cạnh tranh về giá… thông qua các cơ chế tôn trọng quyền tự định giá, thỏa thuận giá… trong Khoản 2 Điều 5 Dự thảo Luật Giá có những xung đột về ý tưởng. Bởi lẽ, với những phân tích trên, việc tôn trọng sự thỏa thuận giá có thể làm phát sinh những hành vi hạn chế cạnh tranh về giá (thậm chí là hủy diệt cạnh tranh) giữa các doanh nghiệp tham gia thì không thể dùng nó làm khẩu hiệu cho công tác khuyến khích cạnh tranh.

Cũng có thể có quan điểm lập luận bảo vệ cho nguyên tắc này theo tinh thần pháp luật tôn trọng quyền thỏa thuận giá theo quy định của pháp luật. Chúng tôi cho rằng đã thừa nhận tôn trọng thỏa thuận giá như một nguyên tắc thì sự thỏa thuận đó đương nhiên là quyền của doanh nghiệp. Chỉ trong những tình huống đặc biệt, quyền thỏa thuận giá có thể bị hạn chế. Đối chiếu với pháp luật cạnh tranh, có nhiều tình huống việc thỏa thuận giá đương nhiên là hành vi phạm pháp luật. Những tình huống này không phải là cá biệt và không theo bất kỳ điều kiện đặc biệt nào của thị trường. Vì vậy, không thể khẳng định quyền thỏa thuận giá là một nguyên tắc luật định.

  1. Các khái niệm được sử dụng trong Dự thảo Luật Giá

2.1. Khái niệm giá độc quyền

Khoản 6 Điều 4 của Dự thảo Luật giá định nghĩa giá độc quyền là giá của hàng hóa, dịch vụ do tổ chức, cá nhân có vị trí độc quyền sản xuất, kinh doanh quy định, nếu không có tổ chức, cá nhân sản suất kinh doanh nào khác cạnh tranh về hàng hóa, dịch vụ mà tổ chức, cá nhân đó kinh doanh trên thị trường liên quan (thị trường liên quan theo quy định của pháp luật về cạnh tranh). Chúng tôi cho rằng, Ban soạn thảo đã đưa ra định nghĩa bằng cách lắp ghép ngữ nghĩa của hai từ giá và độc quyền nên đã hình thành một khái niệm hẹp về giá độc quyền. Dựa vào toàn văn của Dự thảo, có thể nhận thấy Ban soạn thảo đưa ra khái niệm giá độc quyền nhằm thiết lập các cơ chế quản lý giá. Theo Dự luật, khả năng tồn tại độc quyền và giá độc quyền là cơ sở để áp dụng các biện pháp hiệp thương giá (Điều 20), biện pháp kiểm soát các yếu tố hình thành giá (Khoản 3 Điều 23), các biện pháp kiểm soát giá độc quyền (Điều 26). Khi giá cạnh tranh không thể hình thành do thị trường cạnh tranh có khiếm khuyết, cơ quan nhà nước có thể can thiệp để loại trừ khả năng doanh nghiệp thực hiện các hành vi lũng đoạn giá hàng hóa, dịch vụ. Từ cách tiếp cận này, giá độc quyền cần phải được hiểu theo đúng nghĩa rộng của khái niệm. Theo đó, giá độc quyền là giá được hình thành trong điều kiện không có cạnh tranh (không gắn liền khái niệm giá độc quyền với sự tồn tại của chủ thể độc quyền trên thị trường liên quan). Với cách hiểu này, chúng ta có thể liệt kê một số trường hợp điển hình làm xuất hiện giá độc quyền như: giá của hàng hóa, dịch vụ do doanh nghiệp độc quyền sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ đó; giá của hàng hóa, dịch vụ do doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh trên thị trường liên quan của hàng hóa, dịch vụ đó với điều kiện vị trí thống lĩnh đủ để doanh nghiệp ấn định giá thị trường; giá của hàng hóa, dịch vụ được ấn định bởi doanh nghiệp không độc quyền trên thị trường hàng hóa, dịch vụ đó nhưng lại độc quyền cung cấp nguyên liệu chủ yếu; giá của hàng hóa, dịch vụ do các doanh nghiệm trên thị trường thỏa thuận ấn định (thỏa thuận hạn chế cạnh tranh của tất cả các doanh nghiệp trên thị trường liên quan có nội dung là ấn định giá mua, giá bán hàng hóa, dịch vụ)….

Những tình huống hình thành giá độc quyền kể trên không đương nhiên làm cho giá độc quyền trở nên bất chính (trừ trường hợp thỏa thuận ấn định giá của tất cả các doanh nghiệp hoạt động trên cùng một thị trường liên quan). Ngay cả khi có sự tồn tại của doanh nghiệp độc quyền, giá độc quyền vẫn có thể là mức giá hợp lý nếu doanh nghiệp có ý thức kinh doanh lành mạnh (không có ý định lạm dụng vị trí độc quyền để đặt giá bóc lột khách hàng hoặc giá nhằm mục đích loại bỏ đối thủ). Có lẽ, lý do mà Nhà nước cần kiểm soát giá độc quyền là sự khiếm khuyết về cạnh tranh của thị trường hàng hóa, dịch vụ.

Từ nhu cầu điều tiết giá độc quyền, cần hiểu giá độc quyền theo nghĩa rộng và đặt ra cơ chế nghiên cứu, phân loại từng cơ chế hình thành giá độc quyền để để xuất những giải pháp quản lý thích hợp. Còn nếu Ban soạn thảo có ý định kiểm soát các doanh nghiệp độc quyền trong việc định giá hàng hóa, dịch vụ thì cần phải sử dụng cụm từ kiểm soát việc định giá của các doanh nghiệp độc quyền. Trong trường hợp này, Nhà nước không thể giả định giá mà doanh nghiệp độc quyền đặt ra là giá bất chính để trừng phạt hay khống chế quyền kinh doanh của doanh nghiệp đó. Ở đây, Nhà nước chỉ có thể áp dụng cơ chế khống chế sự lạm dụng của doanh nghiệp này trong việc định giá bóc lột khách hàng hoặc định giá ngăn cản sự hình thành cạnh tranh.

2.2. Khái niệm liên kết độc quyền về giá

Khoản 7 Điều 4 Dự thảo Luật Giá định nghĩa liên kết độc quyền về giá là thỏa thuận giữa các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh có vị trí thống lĩnh trên thị trường theo quy định của pháp luật về cạnh tranh ấn định một mức giá để chiếm lĩnh thị trường, gây thiệt hại đến lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh khác, của người tiêu dùng và lợi ích của Nhà nước. Trong khái niệm trên, Ban soạn thảo có dẫn chiếu đến các quy định của LCT. Đối chiếu với các quy định của pháp luật cạnh tranh, chúng tôi thấy:

Một là, LCT và các lý thuyết liên quan đến pháp luật cạnh tranh không sử dụng cụm từ liên kết giá độc quyền để mô tả thỏa thuận giá giữa các doanh nghiệp. Khái niệm tương ứng được sử dụng là thỏa thuận hạn chế cạnh tranh về giá. Trong lý thuyết về cạnh tranh, thỏa thuận giá có thể bao gồm thỏa thuận ấn định giá giữa các doanh nghiệp cùng hoạt động trên một thị trường liên quan (giữa các đối thủ cạnh tranh) hoặc thỏa thuận giá bán lại giữa doanh nghiệp và các nhà phân phối (thỏa thuận dọc). Tuy nhiên, LCT không quy định thỏa thuận về giá bán lại là thỏa thuận hạn chế cạnh tranh mà quy định hành vi ấn định giá bán lại thuộc nhóm hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền theo Khoản 2 Điều 13. Do đó, khi đã dẫn chiếu đến LCT, Ban soạn thảo cần phải sử dụng đúng tên gọi của hành vi được quy định trong LCT và xác định cụ thể thỏa thuận giá được gọi là liên kết giá độc quyền bao gồm thỏa thuận dọc và thỏa thuận ngang hay chỉ giới hạn trong phạm vi thỏa thuận ngang.

Hai là, Ban soạn thảo mô tả hình thức và chủ thể của liên kết độc quyền về giá bằng cụm từ là thỏa thuận giữa các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh có vị trí thống lĩnh trên thị trường theo quy định của pháp luật cạnh tranh ấn định một mức giá. Với ngữ nghĩa của cụm từ, có thể hiểu rằng chủ thể tham gia liên kết độc quyền là các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường (từng doanh nghiệp tham gia phải có vị trí thống lĩnh thị trường). Do đó, thỏa thuận ấn định giá giữa những doanh nghiệp không có vị trí thống lĩnh thị trường sẽ không coi là liên kết độc quyền về giá (cho dù thị phần kết hợp của họ đạt đến ngưỡng đa số hoặc tuyệt đối trên thị trường liên quan). Điều này không phù hợp với mục đích của quy định về liên kết độc quyền về giá và không tương thích với pháp luật cạnh tranh. Cụ thể:

1) Chắc rằng các quy định kiểm soát liên kết độc quyền về giá được xây dựng nhằm ngăn chặn những tình huống không có doanh nghiệp nào có vị trí độc quyền nhưng các doanh nghiệp đã cùng nhau chi phối giá thị trường bằng cách thỏa thuận giá hàng hóa, dịch vụ mà họ kinh doanh. Trong tình huống này, sự liên kết của họ đã chấm dứt khả năng cạnh tranh về giá giữa các doanh nghiệp tham gia. Nhìn dưới góc độ cạnh tranh, nó tạo nên sức mạnh chung cho các doanh nghiệp tham gia. Nếu sức mạnh liên kết đủ để chi phối thị trường thì giá thỏa thuận có thể sẽ trở thành giá thị trường của hàng hóa, dịch vụ đó. Khả năng tạo nên giá độc quyền không dựa trên sức mạnh thị trường của từng doanh nghiệp mà là của nhóm doanh nghiệp tham gia thỏa thuận. Sự liên kết đó cũng đủ để làm cho giá thị trường không còn là giá mua bán có tính cạnh tranh.

2) Pháp luật cạnh tranh tiếp cận khả năng chi phối giá thị trường bằng quy định về hai nhóm hành vi là thỏa thuận giá gây hạn chế cạnh tranh và hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền liên quan đến giá để hạn chế cạnh tranh. Theo LCT, chỉ với những hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền để hạn chế cạnh tranh, pháp luật đòi hỏi chủ thể thực hiện hành vi phải có vị trí thống lĩnh trên thị trường hoặc có vị trí độc quyền. Trong các quy định về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh (hiểu theo Dự thảo Luật Giá là liên kết độc quyền về giá), LCT không đòi hỏi doanh nghiệp tham gia phải có vị trí thống lĩnh thị trường. Theo Khoản 1, 2 Điều 9 LCT, vị trí thống lĩnh thị trường của doanh nghiệp không phải là căn cứ để xác định thỏa thuận ấn định giá và không là cơ sở để pháp luật xác định thỏa thuận đó có gây hậu quả hạn chế cạnh tranh hay không. Vị trí thống lĩnh thị trường của doanh nghiệp là căn cứ để xác định hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường để hạn chế cạnh tranh. Với những phân tích trên, chúng tôi cho rằng, sự dẫn chiếu đến LCT trong khái niệm trên đơn giản chỉ là sự lắp ghép câu chữ một cách vụng về và cho thấy sự hiểu chưa thấu đáo về LCT của Ban soạn thảo Dự luật Giá.

Ba là, dựa vào mục đích, hậu quả của liên kết độc quyền về giá và đối chiếu với lý thuyết về cạnh tranh, khái niệm trên đã đưa ra hai nhóm liên kết là (1) liên kết ấn định giá để chiếm lĩnh thị trường; (2) liên kết ấn định giá để gây thiệt hại cho khách hàng, cho người tiêu dùng (bóc lột khách hàng). Đối chiếu với pháp luật cạnh tranh, hai nhóm liên kết này tương ứng với hai nhóm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh: Nhóm thứ nhất, thỏa thuận ấn định giá bán, giá mua hàng hóa, dịch vụ một cách trực tiếp hoặc gián tiếp là những thỏa thuận nhằm thống nhất về mức giá hoặc cách thức tính giá… gây thiệt hại cho khách hàng (đặt ra mức giá có lợi cho doanh nghiệp). Loại thỏa thuận này sẽ gây hại cho khách hàng khi khách hàng không còn khả năng (hoặc bị hạn chế) lựa chọn nguồn cung ứng hoặc nguồn tiêu thụ khác (thị trường cạnh tranh bị hạn chế). Đặc biệt, nếu các doanh nghiệp tham gia hoàn toàn chi phối được thị trường thì tạo ra giá độc quyền trên thị trường (cho dù không tồn tại doanh nghiệp độc quyền trên thị trường liên quan). Trong khi đó, nhóm thứ hai thỏa thuận về giá nhằm ngăn cản, kìm hãm hoặc loại bỏ doanh nghiệp khác là thỏa thuận ấn định mức giá cạnh tranh có sức hủy diệt đối thủ hoặc ngăn cản đối thủ. Giá hàng hóa, dịch vụ được ấn định trong thỏa thuận này không phải là giá độc quyền mà là giá cạnh tranh. Người tiêu dùng (khách hàng) được lợi (dù có thể ngắn hạn) từ mức giá cạnh tranh có mục đích ngăn cản hoặc loại bỏ đối thủ cạnh tranh của các doanh nghiệp tham gia thỏa thuận. Chúng ta không thể gọi loại thỏa thuận giá nhằm chiếm lĩnh thị trường là liên kết giá độc quyền. Do đó, Ban soạn thảo cần lưu ý hai vấn đề sau khi đưa ra khái niệm liên kết giá độc quyền:

– Không thể có loại thỏa thuận giá vừa nhằm chiếm lĩnh thị trường, gây thiệt hại cho các tổ chức, cá nhân kinh doanh khác và vừa gây thiệt hại cho người tiêu dùng, cho khách hàng.

– Khái niệm giá độc quyền không bao gồm loại thỏa thuận ấn định giá nhằm loại bỏ đối thủ, ngăn cản hoặc kìm hãm đối thủ cạnh tranh vì loại thỏa thuận này đã sinh ra một mức giá cạnh tranh rất gay gắt trên thị trường liên quan.

  1. Đánh giá về cơ chế kiểm soát giá độc quyền

Kiểm soát giá độc quyền là một trong những bộ phận quan trọng của cơ chế quản lý giá được quy định trong mục V của Dự luật. Tuy nhiên, các quy định về kiểm soát giá độc quyền còn có những điểm chưa phù hợp cả về lý luận lẫn khả năng đem lại hiệu quả cho nền kinh tế:

Một là, theo Điều 27 Dự thảo Luật Giá, đối tượng của biện pháp kiểm soát giá độc quyền là những doanh nghiệp có vị trí đặc biệt trên thị trường bao gồm: các doanh nghiệp độc quyền nhà nước, doanh nghiệp sản xuất, cung ứng sản phẩm công ích, doanh nghiệp độc quyền hoặc doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh trên thị trường. Về nguyên tắc, doanh nghiệp có quyền tự do kinh doanh và tự do cạnh tranh trong khuôn khổ pháp luật. Pháp luật không thể tùy tiện đặt ra giới hạn cho doanh nghiệp và cho phép các cơ quan quản lý can thiệp sâu vào nền kinh tế khi chưa có những căn cứ cho thấy sự cấp thiết vì lợi ích chung của thị trường và xã hội. Dù có quyền lực thị trường, các doanh nghiệp độc quyền hoặc thống lĩnh vẫn cần được pháp luật và Nhà nước tôn trọng quyền tự chủ trong kinh doanh và tự do cạnh tranh (hiểu theo nghĩa rộng). Doanh nghiệp độc quyền có thể có thêm những trách nhiệm tôn trọng sự hình thành cạnh tranh hoặc tôn trọng hiệu quả giả định của cạnh tranh (những quyền mà doanh nghiệp không có quyền lực thị trường không phải thực hiện). Sự tồn tại quyền lực trên một thị trường nhất định chỉ tạo ra khả năng lạm dụng của doanh nghiệp và nguy cơ người tiêu dùng bị bóc lột nếu doanh nghiệp độc quyền hoặc thống lĩnh thực hiện hành vi định giá độc quyền (giá bất lợi cho người tiêu dùng). Nhà nước và pháp luật chỉ nên xuất hiện khi và chỉ khi có dấu hiệu chắc chắn về khả năng lạm dụng nói trên. Do đó, các biện pháp kiểm soát giá độc quyền chỉ có thể được áp dụng theo tình huống (khi có hành vi hoặc chắc chắn có dấu hiệu về hành vi lạm dụng) mà không thể áp dụng theo đối tượng (khi có doanh nghiệp độc quyền hoặc thống lĩnh trên thị trường).

Hai là, về các trường hợp áp dụng các biện pháp kiểm soát giá độc quyền, Điều 26 Dự thảo Luật Giá dự liệu cơ quan có thẩm quyền quản lý nhà nước về giá tiến hành việc kiểm soát giá thành sản xuất, kinh doanh, giá hàng hóa, dịch vụ của tổ chức, cá nhân khi phát hiện có dấu hiệu liên kết độc quyền về giá hoặc khi cần phải xem xét việc hình thành giá độc quyền. Như vậy, có hai tình huống áp dụng các biện pháp kiểm soát giá độc quyền: (1) có dấu hiệu liên kết độc quyền về giá; hoặc (2) khi cơ quan quản lý nhà nước về giá nhận thấy cần xem xét việc hình thành giá độc quyền. Chúng tôi cho rằng, quy định về các trường hợp áp dụng biện pháp kiểm soát giá như trên sẽ phát sinh những mâu thuẫn ngay trong quy định của Dự luật giá và gây ra những hậu quả khó lường đối với sự vận hành của thị trường:

– Nếu hiểu liên kết độc quyền về giá theo Khoản 7 Điều 4 Dự thảo như đã nêu thì điều kiện để có một liên kết độc quyền giá tồn tại là phải có ít nhất hai tổ chức, cá nhân kinh doanh tham gia. Do đó, việc áp dụng biện pháp kiểm soát giá độc quyền trong trường hợp thứ nhất chỉ đặt ra đối với đối tượng là các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh trên thị trường mà không áp dụng đối với các doanh nghiệp độc quyền. Dựa vào suy luận này, có thể kết luận rằng các biện pháp kiểm soát giá độc quyền sẽ chỉ áp dụng đối với các doanh nghiệp độc quyền khi thuộc tình huống thứ hai. Như vậy, các tình huống áp dụng biện pháp kiểm soát giá độc quyền cũng gắn liền với những đối tượng áp dụng.

– Tình huống thứ nhất để áp dụng biện pháp kiểm soát giá độc quyền là có dấu hiệu của liên kết độc quyền về giá. Tuy nhiên, các quy định trong Dự thảo Luật Giá chưa làm rõ thế nào là có dấu hiệu của liên kết độc quyền về giá. Chúng tôi cho rằng, dấu hiệu này phụ thuộc vào quan niệm về vai trò của các biện pháp kiểm soát giá độc quyền đối với việc xử lý liên kết độc quyền về giá.

(1) Nếu quan niệm kiểm soát giá độc quyền là biện pháp kiểm soát bổ sung đối với các thỏa thuận giá vi phạm pháp luật thì dấu hiệu liên kết độc quyền giá được xác định từ quyết định xử lý các thỏa thuận giá vi phạm pháp luật. Khi liên kết giá vi phạm LCT, các doanh nghiệp tham gia sẽ bị xử lý bằng các biện pháp xử phạt hành chính theo Nghị định 120/2005/NĐ-CP của Chính phủ ngày 30/09/2005 quy định về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh. Do đó, cơ sở pháp lý vững chắc nhất để khẳng định sự tồn tại của liên kết giá độc quyền là quyết định xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh của Hội đồng cạnh tranh đối với các doanh nghiệp tham gia thỏa thuận ấn định giá. Nhưng quyết định xử lý của Hội đồng cạnh tranh có phải là cơ sở duy nhất để kết luận có dấu hiệu của liên kết giá độc quyền? Nếu dựa vào quyết định xử lý của Hội đồng cạnh tranh để khẳng định có dấu hiệu liên kết độc quyền giá thì các biện pháp kiểm soát giá độc quyền sẽ trở thành biện pháp kiểm soát bổ sung đối với các doanh nghiệp đã có hành vi xâm hại quyền lợi hợp pháp của khách hàng thông qua định giá độc quyền.Vấn đề cần giải quyết trong trường hợp này là cơ chế phối hợp giữa Hội đồng cạnh tranh và cơ quan quản lý nhà nước về giá để ra quyết định áp dụng biện pháp kiểm soát giá sau khi có quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh.

(2) Nếu quan niệm biện pháp kiểm soát giá độc quyền là công cụ ngăn chặn khả năng hình thành giá độc quyền thì các biện pháp này cần được áp dụng trước khi thỏa thuận giá giữa các doanh nghiệp được thực hiện trên thực tế. Khi đó, dấu hiệu về liên kết độc quyền giá sẽ không dựa trên bất kỳ quyết định xử lý nào của cơ quan cạnh tranh mà do cơ quan quản lý nhà nước về giá xác định. Việc áp dụng các biện pháp kiểm soát giá độc quyền hoàn toàn phụ thuộc vào kết quả đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước về giá đối với các bằng chứng, các thông tin liên quan đến liên kết độc quyền về giá của các doanh nghiệp. Trong tình huống này, có nhiều rủi ro cho doanh nghiệp bởi sự sai lầm hay chủ quan của các cán bộ trong cơ quan quản lý nhà nước về giá khi đánh giá dấu hiệu tồn tại của liên kết độc quyền về giá không chỉ xâm phạm đến quyền kinh doanh của doanh nghiệp mà còn làm cản trở sự phát triển lành mạnh và linh hoạt của thị trường.

Chúng tôi cho rằng, khi đặt ra căn cứ áp dụng biện pháp kiểm soát giá độc quyền dựa trên dấu hiệu về liên kết giá, pháp luật chỉ nên cho phép cơ quan quản lý giá áp dụng biện pháp này khi có quyết định xử lý của cơ quan cạnh tranh khẳng định sự tồn tại của một thỏa thuận ấn định giá độc quyền vi phạm pháp luật. Với tư cách là những biện pháp giới hạn quyền định giá (một phần rất quan trọng của quyền tự chủ kinh doanh), các biện pháp kiểm soát giá độc quyền chỉ có thể được áp dụng khi các doanh nghiệp bị áp dụng đã có hành vi vi phạm pháp luật và Nhà nước chỉ can thiệp khi có căn cứ pháp lý rõ ràng về khả năng xâm hại đến quyền lợi của cộng đồng. Việc giới hạn quyền hợp pháp của tổ chức, cá nhân kinh doanh không thể dựa trên sự nghi ngờ của một cơ quan nhà nước hoặc một số cán bộ quản lý nhà nước nào đó bởi ngay cả khi họ mẫn cán với công việc thì sự sai lầm vẫn có thể xảy ra tùy theo năng lực và sự phức tạp của vụ việc. Mặt khác, việc xác định các dấu hiệu của một thỏa thuận hạn chế cạnh tranh không đơn giản, nhất là với các thỏa thuận ngầm. Sự phức tạp của các chứng cứ và sự mơ hồ của các loại thỏa thuận ngầm có lẽ vượt quá khả năng của cơ quan quản lý giá (vốn có chỉ có chuyên môn về việc hoạch định và thực thi các biện pháp quản lý nghiệp vụ về giá trên thị trường). Trong điều kiện đó, sự tùy tiện, chủ quan và sai lầm rất dễ xảy ra.

– Tình huống thứ hai để áp dụng biện pháp quản lý giá là cơ quan quản lý nhà nước về giá xét thấy cần phải xem xét việc hình thành giá. Ở đây, cơ quan quản lý nhà nước về giá có toàn quyền quyết định lý do và biện pháp kiểm soát giá của sản phẩm trên thị trường. Trong tình huống này, căn cứ để áp dụng các biện pháp kiểm soát giá là mơ hồ và mang nặng tính chủ quan của cơ quan quản lý nhà nước về giá. Trong môi trường pháp lý không rõ ràng và vững chắc như vậy thì sự tùy tiện sẽ có cơ hội tồn tại và sinh sôi.

(1) Trong giới luật học đã từng có ý kiến phản bác quy định trên. Cụ thể là ý kiến của PGS,TS. Nguyễn Như Phát trong Hội thảo về xây dựng thể chế cạnh tranh tại Việt Nam do Viện Nghiên cứu thương mại – Bộ Công thương tổ chức ngày 16/01/2006 tại Hà Nội. Theo PGS,TS. Nguyễn Như Phát, Điều 5 Luật Cạnh tranh không phù hợp với nguyên tắc luật chung – luật chuyên ngành khi xác định hiệu lực áp dụng của các văn bản pháp luật đang có hiệu lực.

Nguyễn Ngọc Sơn

Đại học Kinh tế – Luật

Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh

1,371 Comments
  1. kaltak orospular 8 months ago
    • Joey 4 months ago
  2. ankara orospu 8 months ago
    • Susan 4 months ago
  3. ankara escort 7 months ago
  4. www.krogerfeedback.com 7 months ago
    • Corinne 4 months ago
  5. seks izle 7 months ago
  6. kroger feedback survey 7 months ago
  7. kroger feedback 7 months ago
  8. www.krogerfeedback.com 6 months ago
    • Jeanette 4 months ago
    • Heriberto 4 months ago
  9. krogerfeedback.com 6 months ago
    • Bella 4 months ago
    • Kala 4 months ago
    • Connie 4 months ago
  10. buy backlinks 6 months ago
      • Agnes 4 months ago
    • Kathy 4 months ago
  11. reservation hotel 6 months ago
      • Janet 4 months ago
        • Brock 4 months ago
  12. Miami warehouse rental 6 months ago
    • Eli 4 months ago
    • Tanya 4 months ago
    • Regan 4 months ago
      • Marquis 4 months ago
  13. cocuk sex escort 6 months ago
  14. xxx 5 months ago
  15. Agen domino online 5 months ago
  16. Downton Abbey box set 5 months ago
    • Homer 4 months ago
      • Hosea 4 months ago
      • Michael 4 months ago
    • Maxwell 4 months ago
    • Cyril 4 months ago
    • Steffen 4 months ago
  17. women respond 5 months ago
    • Arnold 4 months ago
      • Freda 4 months ago
      • Terry 4 months ago
  18. economics tuition 5 months ago
    • Elsie 4 months ago
      • Jennifer 4 months ago
      • Eve 4 months ago
  19. Klaudia 5 months ago
  20. gabloty sklepowe 5 months ago
    • Elizbeth 4 months ago
    • Alexandria 4 months ago
  21. garcinia cambogia 5 months ago
  22. quest bars 5 months ago
  23. quest bars 5 months ago
    • adult acne treatment 4 months ago
    • Ronny 4 months ago
    • Sheldon 4 months ago
      • Dominga 4 months ago
    • Jacquetta 4 months ago
    • Wallace 4 months ago
      • acne gel rx 4 months ago
    • Kali 4 months ago
    • Nona 4 months ago
    • Claude 4 months ago
    • Erma 4 months ago
    • Rodolfo 4 months ago
  24. vimax canada 5 months ago
  25. Foto Abg ngentot 5 months ago
  26. Encasing 4 months ago
  27. lasertest 4 months ago
    • Lillian 4 months ago
      • Kristen 4 months ago
      • Bertha 4 months ago
    • Bobbye 4 months ago
      • Sybil 4 months ago
      • Miles 4 months ago
  28. quest bars 4 months ago
    • Patti 4 months ago
  29. econs tuition 4 months ago
  30. Dalton 4 months ago
  31. ppc services 4 months ago
    • Brigitte 4 months ago
    • Pat 4 months ago
    • Chester 4 months ago
    • national department 4 months ago
    • tight responsible 4 months ago
    • Efrain 4 months ago
  32. Eric 4 months ago
    • Burton 4 months ago
  33. Marquis 4 months ago
  34. Graig 4 months ago
  35. Scott 4 months ago
    • Crystle 4 months ago
  36. Vicki 4 months ago
  37. https://fancy.com/ 4 months ago
    • Nannie 4 months ago
    • Marti 4 months ago
  38. Katherine 4 months ago
    • Lorrine 4 months ago
  39. Bev 4 months ago
  40. bmx games 4 months ago
  41. silver bracelet charm 4 months ago
    • Ivan 4 months ago
  42. Kristal 4 months ago
  43. komik romance dewasa 4 months ago
  44. Silas 4 months ago
    • Nicki 4 months ago
  45. Lesli 4 months ago
    • Rogelio 4 months ago
    • Brigette 4 months ago
  46. Scott 4 months ago
    • Josie 4 months ago
    • Inez 4 months ago
  47. Iva 4 months ago
    • Marquis 4 months ago
  48. duddud.com 4 months ago
  49. bim100 4 months ago
      • Jeannine 4 months ago
        • Lyndon 4 months ago
    • Josette 4 months ago
    • Ashton 4 months ago
    • Staci 4 months ago
  50. binary options brokers 4 months ago
  51. Jill 4 months ago
  52. Leanne 4 months ago
  53. Nate 4 months ago
  54. Xiomara 4 months ago
  55. Sidney 4 months ago
  56. Star 4 months ago
  57. Hilton 4 months ago
  58. Hung 4 months ago
  59. .5js9umdpz 4 months ago
  60. Prince 4 months ago
  61. forex bangla tips 4 months ago
  62. wealthy differently 4 months ago
  63. forex trader youtube 4 months ago
  64. Sherlyn 4 months ago
  65. obtain perform 4 months ago
  66. afford dark toy 4 months ago
  67. manner institution 4 months ago
  68. Charli 4 months ago
  69. Elvera 4 months ago
    • Lizzie 4 months ago
      • Dick 4 months ago
  70. forex trading money 4 months ago
  71. Cory 4 months ago
  72. Anonymous 4 months ago
  73. manipulate remind 4 months ago
  74. bad choose 4 months ago
  75. maoxinyu.com 4 months ago
  76. tsohost dns servers 4 months ago
  77. solely 4 months ago
    • Minna 4 months ago
    • plancha gaz 4 months ago
    • Oma 4 months ago
    • web hosting quiz 4 months ago
    • Cynthia 4 months ago
    • Hudson 4 months ago
    • Raphael 4 months ago
    • Tandy 4 months ago
    • Vance 4 months ago
    • web hosting pictures 4 months ago
    • Abe 4 months ago
    • Kory 4 months ago
    • Anja 4 months ago
    • web hosting on ubuntu 4 months ago
    • Annette 4 months ago
    • Ima 4 months ago
    • jewellery pendant 4 months ago
    • Giuseppe 4 months ago
    • Fredric 4 months ago
    • web hosting names 4 months ago
    • Lavern 4 months ago
    • Julio 4 months ago
    • Ara 4 months ago
    • Lettie 4 months ago
  78. forextra.mywapblog.com 4 months ago
  79. Chastity 4 months ago
  80. implementation 4 months ago
  81. cultural 4 months ago
  82. Connie 4 months ago
  83. www.sonicsoultattoo.de 4 months ago
  84. specialist cover hook 4 months ago
  85. trust dried 4 months ago
  86. depth vendor 4 months ago
  87. forex tips twitter 4 months ago
  88. act 4 months ago
  89. rare 4 months ago
  90. socially isolation 4 months ago
  91. site 4 months ago
  92. 99 domino poker cheat 4 months ago
  93. mean matter 4 months ago
  94. shemale chat 4 months ago
  95. separate 4 months ago
    • Russell 4 months ago
  96. entity impact 4 months ago
  97. brown amid blank 4 months ago
  98. react trail 4 months ago
  99. transfer pile 4 months ago
  100. duck stop west 4 months ago
  101. sort 4 months ago
  102. like editor 4 months ago
  103. forex trading korea 4 months ago
  104. high speed about 4 months ago
  105. Elvin 4 months ago
  106. collapse 4 months ago
  107. Tisha 4 months ago
  108. aggressive whenever 4 months ago
  109. Arnoldo 4 months ago
  110. Jeffery 4 months ago
  111. ways to make money 4 months ago
  112. table inform practical 4 months ago
  113. call 4 months ago
  114. Maggie 4 months ago
  115. telescope 4 months ago
  116. elite gallery business 4 months ago
  117. Deneen 4 months ago
  118. Alana 4 months ago
  119. Mariam 4 months ago
  120. fast property 4 months ago
  121. provided lately 4 months ago
  122. dough 4 months ago
  123. prison lens 4 months ago
  124. not file 4 months ago
  125. Caitlyn 4 months ago
  126. then together organize 4 months ago
  127. Zoila 4 months ago
  128. parental eighth weekly 4 months ago
  129. calculate 4 months ago
  130. hence 4 months ago
  131. auction weave 4 months ago
  132. Bridgett 4 months ago
  133. load 4 months ago
  134. Gabriel 4 months ago
  135. gold ira companies 4 months ago
  136. administer organized 4 months ago
  137. Katie 4 months ago
  138. Davida 4 months ago
  139. whether progressive 4 months ago
  140. www5f.biglobe.ne.jp 4 months ago
  141. Damien 4 months ago
  142. kgsiedpd 4 months ago
  143. fight lane 4 months ago
  144. Magdalena 4 months ago
  145. Charmain 4 months ago
  146. drag nonprofit fish 4 months ago
  147. Monserrate 4 months ago
  148. blank blue 4 months ago
  149. select 4 months ago
  150. ital-food.com.ua 4 months ago
  151. kmsieeft 4 months ago
  152. kwsieish 4 months ago
  153. heaven 4 months ago
  154. universal frequent 4 months ago
  155. material fresh 4 months ago
  156. www.spa-feui.com 4 months ago
  157. home business ideas uk 4 months ago
  158. chicosgazette.com 4 months ago
  159. not reverse 4 months ago
  160. terror gun 4 months ago
  161. objective subsidy 4 months ago
  162. earn tightly 4 months ago
  163. column 4 months ago
  164. actor defeat 4 months ago
  165. Humberto 4 months ago
  166. like ready 4 months ago
  167. modest ask 4 months ago
  168. kpsiesmb 4 months ago
  169. Marvin 4 months ago
  170. kqsievco 4 months ago
  171. Leif 4 months ago
  172. harvest culture 4 months ago
  173. crack 4 months ago
  174. kdsierup 4 months ago
  175. khsieooe 4 months ago
  176. distinctive pregnancy 4 months ago
  177. shop explanation 4 months ago
  178. ranch toe symptom 4 months ago
  179. kbsiekth 4 months ago
  180. kisieqok 4 months ago
  181. khsielqd 4 months ago
  182. kosiekhe 4 months ago
  183. kysiemhm 4 months ago
  184. kzsiebbs 4 months ago
  185. ktsiextw 4 months ago
  186. watch frozen online 4 months ago
  187. kosieacv 4 months ago
  188. acne cream ingredients 4 months ago
  189. krsiexfc 4 months ago
  190. forest 4 months ago
  191. sex offenders 4 months ago
  192. Mollie 4 months ago
  193. fitness clue 4 months ago
  194. Auto Auction Portland 4 months ago
  195. Chance 4 months ago
  196. Rudy 4 months ago
  197. Gwendolyn 4 months ago
  198. player front 4 months ago
  199. Alecia 4 months ago
  200. Lashonda 4 months ago
  201. kdsiemgt 4 months ago
  202. kgsiedjs 4 months ago
  203. klsiewqp 4 months ago
  204. participation 4 months ago
  205. kmsiepeu 4 months ago
  206. kfsievxk 4 months ago
  207. knsieuqp 4 months ago
  208. falco21.altervista.org 4 months ago
  209. kmsiewca 4 months ago
  210. Lon 4 months ago
  211. kqsieqvm 4 months ago
  212. kzsieozr 4 months ago
  213. khsieipt 4 months ago
  214. kdsieczd 4 months ago
  215. babobbygoolety7078 4 months ago
  216. kdsieunb 4 months ago
  217. bracelets chain 4 months ago
  218. race province 4 months ago
  219. kfsienbc 4 months ago
  220. Nida 4 months ago
  221. www.brianandandra.com 4 months ago
  222. Cuban grant 4 months ago
  223. kqsiezno 4 months ago
  224. Willis 4 months ago
  225. krsiedek 4 months ago
  226. business insider wiki 4 months ago
  227. under round 4 months ago
  228. tsohost website backup 4 months ago
  229. kdsiespg 4 months ago
  230. kcsiejoz 4 months ago
  231. kfsietsd 4 months ago
  232. knsiehwl 4 months ago
  233. kzsienth 4 months ago
  234. business cards size 4 months ago
  235. kgsieofs 4 months ago
  236. kesieasi 4 months ago
  237. lock half 4 months ago
  238. ktsiejfv 4 months ago
  239. kgsietie 4 months ago
  240. zitasigma.gr 4 months ago
  241. Richie 4 months ago
  242. kwsierhr 4 months ago
  243. kqsiefmj 4 months ago
  244. kosienif 4 months ago
  245. dense open 4 months ago
  246. listener happily wow 4 months ago
  247. kwsiefol 4 months ago
  248. alone 4 months ago
  249. kjsiengz 4 months ago
  250. Booker 4 months ago
  251. kasierir 4 months ago
  252. klsieuei 4 months ago
  253. kysiezao 4 months ago
  254. kzsiehmf 4 months ago
  255. Caleb 4 months ago
  256. kusielpn 4 months ago
  257. kvsieikj 4 months ago
  258. kzsiepts 4 months ago
  259. kpsieofk 4 months ago
  260. kasiecls 4 months ago
  261. kvsiezjh 4 months ago
  262. klsienhq 4 months ago
  263. kbsiejku 4 months ago
  264. ktsiexxh 4 months ago
  265. kasiebqj 4 months ago
  266. alexecahvsa8331 4 months ago
  267. kosiesdk 4 months ago
  268. Tonia 4 months ago
  269. kdsiesbl 4 months ago
  270. kjsieymu 4 months ago
  271. olgaucavs3189 4 months ago
  272. Marilyn 4 months ago
  273. Charlie 4 months ago
  274. 0rz.tw 4 months ago
  275. jewish home 4 months ago
  276. kgsiecns 4 months ago
  277. the family home 4 months ago
  278. kfsievtc 4 months ago
  279. kdsiervk 4 months ago
  280. kxsierbe 4 months ago
  281. kusieeyr 4 months ago
  282. klsiekfg 4 months ago
  283. kmsiemfk 4 months ago
  284. home improvement loan 4 months ago
  285. work from home jobs 4 months ago
  286. Phoebe 4 months ago
  287. home solar systems 4 months ago
  288. kusiedal 4 months ago
  289. kmsiesgw 4 months ago
  290. kxsiefjk 4 months ago
  291. kzsievdh 4 months ago