Một số bình luận từ thực tiễn giải quyết vụ việc về hành vi hạn chế cạnh tranh

Minh họaSau hơn bốn năm có hiệu lực, gần đây Luật Cạnh tranh đã được áp dụng để xử lý vụ việc về hành vi hạn chế cạnh tranh của các doanh nghiệp. Quyết định xử lý vụ việc hạn chế cạnh tranh đầu tiên đã có những tác động đáng kể đến môi trường cạnh tranh tại Việt Nam, đến ý thức pháp luật của các doanh nghiệp và góp phần khẳng định giá trị của pháp luật cạnh tranh đối với quản lý kinh tế. Trong quá trình giải quyết vụ việc đã phát sinh nhiều vấn đề về tình hình cạnh tranh trên thị trường Việt Nam, trong đó có quan niệm của doanh nghiệp Việt Nam (đặc biệt là các doanh nghiệp độc quyền) về vai trò của pháp luật cạnh tranh.

  1. Nội dung và một số vấn đề đặt ra cho việc giải quyết vụ việc

Vụ việc xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng mua bán nhiên liệu hàng không giữa doanh nghiệp độc quyền nhà nước là Công ty Xăng dầu hàng không Việt Nam (Vinapco) và Công ty cổ phần hàng không Pacific Airlines (PA) – nay là JPA. Theo Hợp đồng mua bán nhiên liệu hàng không JET A-1 số 34/PA2008 ngày 31/12/2007 giữa Vinapco và PA, hai bên thỏa thuận mức phí cung ứng nhiên liệu là 593.000 đồng/tấn tại thời điểm ký kết; khi có sự thay đổi về mức phí cung ứng, Vinapco có trách nhiệm thông báo cho PA bằng văn bản qua đường fax; mọi sửa đổi, bổ sung Hợp đồng đều phải được hai bên thỏa thuận bằng văn bản có chữ ký của người có thẩm quyền; khi có tranh chấp, các bên phải giải quyết thông qua thương lượng, trường hợp thương lượng không thành sẽ đưa ra giải quyết tại Tòa Kinh tế thuộc Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội; lý do duy nhất để Vinapco có thể ngừng thực hiện Hợp đồng đã giao kết là khi PA chậm thanh toán quá 3 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được bảng kê của Vinapco.

Đầu tháng 3/2008, do ảnh hưởng bởi biến động giá xăng dầu thế giới nên Vinapco đã có Công văn số 446/XDHK-KDXNK mời đại diện của PA đến họp để xác định lại mức phí cung ứng mới. Việc thương lượng diễn ra bằng các cuộc họp và công văn trao đổi qua lại giữa Vinapco và PA. Tuy nhiên, cả hai bên đều chưa có được sự đồng thuận về mức phí mới. Trong quá trình thương lượng, Vinapco đã có Công văn số 512/XDHK-VPĐN gửi PA ngày 20/3/2008 thông báo: (1) Từ 01/4/2008, mức phí cung ứng nhiên liệu bay sẽ là 750.000 đồng/tấn; (2) Từ 01/7/2008, hai bên sẽ căn cứ vào giá nhiên liệu thế giới để điều chỉnh mức phí cung ứng cho phù hợp. Trong các cuộc họp và các văn bản gửi Vinapco, PA bày tỏ quan điểm thừa nhận việc tăng phí cung ứng khi chi phí thị trường tăng là hợp lý, nhưng yêu cầu phí cung ứng phải bình đẳng giữa các hãng hàng không nội địa, cụ thể là giữa PA và Tổng công ty hàng không Việt Nam (VNA), đồng thời đề nghị Vinapco và PA cùng kiến nghị Chính phủ và các bộ liên quan xem xét, quyết định.

Do không đạt được thỏa thuận về mức phí mới, ngày 28/3/2008, Vinapco có Công văn số 560/XDHK-KDXNK gửi PA qua đường fax yêu cầu PA chấp thuận bằng văn bản mức phí cung ứng mới là 750.000 đồng/tấn trước ngày 31/3/2008. Trường hợp Vinapco không nhận được trả lời bằng văn bản theo thời hạn trên, Vinapco sẽ dừng cung ứng nhiên liệu cho mọi chuyến bay của PA cho đến khi PA chấp thuận.

Ngày 31/3/2008, Vinapco có Công văn số 570/XDHK-KDXNK gửi PA thông báo ngừng tra nạp nhiên liệu cho mọi chuyến bay của PA từ 0h00 ngày 01/4/2008. Ngày 01/4/2008, Cục Hàng không Việt Nam đã có Công văn số 985/CHK-TC yêu cầu VNA chỉ đạo Vinapco không được đơn phương ngừng cung cấp xăng dầu nếu không được phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Ngay sau đó, Vinapco có Công văn số 573/XDHK-KDXNK gửi PA thông báo cung cấp nhiên liệu cho PA trong hai ngày 01 và 02/4/2008. Và ngày 02/4/2008, Vinapco có Công văn số 597/XDHK-KDXNK gửi PA thông báo tiếp tục nạp nhiên liệu cho tất cả chuyến bay của PA từ 0h00 ngày 3/4/2008. Vụ việc trên đặt ra một số vấn đề sau:

Thứ nhất, đối tượng bị điều tra và xử lý trong vụ việc này là doanh nghiệp độc quyền nhà nước hoạt động trong thị trường dịch vụ cung cấp xăng dầu hàng không dân dụng -Vinapco. Theo hồ sơ vụ việc cạnh tranh số KNCT-HCCT0004, thụ lý ngày 06/01/2009, Vinapco bị điều tra vì đã thực hiện hai hành vi hạn chế cạnh tranh theo Điều 14 của Luật Cạnh tranh là áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng và lợi dụng vị trí độc quyền để đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng. Doanh nghiệp bị áp đặt các điều kiện bất lợi và có giao kết hợp đồng bị hủy bỏ với Vinapco là PA. Vào thời điểm xảy ra hành vi, trên thị trường vận chuyển hành khách bằng máy bay trong nước chỉ có PA và VNA trực tiếp cạnh tranh với nhau mà Vinapco là doanh nghiệp trực thuộc VNA. Với tình trạng này, có hai vấn đề cạnh tranh được đặt ra:

Một là, nhiên liệu bay là đầu vào thiết yếu cho các hãng hàng không. Vinapco là doanh nghiệp độc quyền cung cấp nhiên liệu bay cho các hãng hàng không dân dụng tại các sân bay dân dụng của Việt Nam. Khi Vinapco dừng cung cấp nhiên liệu bay cho bất kỳ công ty kinh doanh vận tải hàng không nào, công ty ấy không thể tiếp tục hoạt động vì không có nguồn cung cấp thay thế. Đã có quan điểm cho rằng, việc áp dụng Luật Cạnh tranh vào môi trường độc quyền là chưa phù hợp. Nhưng trong quá trình phát triển của Việt Nam hiện nay, vì nhiều lý do, có hàng trăm doanh nghiệp kinh doanh ở vị trí độc quyền, việc nhận định các tranh chấp thương mại của doanh nghiệp độc quyền theo hướng xử phạt hành chính như trên sẽ tạo ra một tiền lệ không tốt cho phát triển kinh tế nói chung cũng như ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp và cơ quan quản lý cạnh tranh nói riêng1. Quan điểm này cho thấy vẫn còn một số doanh nghiệp chưa hiểu rõ về khả năng điều chỉnh và vai trò của Luật Cạnh tranh trong thị trường hiện đại.

Hai là, trong vụ việc này, những hành vi mà các cơ quan tiến hành tố tụng hướng đến điều tra là những hành vi không nhằm bóc lột khách hàng của Vinapco mà chủ yếu là gây ra những khó khăn cho PA trong hoạt động kinh doanh.

Như vậy, đối tượng bị điều tra khá đặc biệt không chỉ bởi vị thế độc quyền mà còn liên quan khá lớn đến thị trường vận chuyển hành khách bằng máy bay. Việc xử lý hành vi vi phạm Luật Cạnh tranh không chỉ bảo vệ quyền cho PA trước Vinapco mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì sự cạnh tranh trên thị trường vận tải hàng không dân dụng nội địa giữa PA và VNA.

Thứ hai, vụ việc diễn ra trong quá trình thực hiện hợp đồng giữa Vinapco và PA như đã nêu ở trên. Với diễn biến đó, có một số vấn đề pháp lý được đặt ra:

Một là, vụ việc diễn ra trong quá trình hai doanh nghiệp thực hiện hợp đồng thương mại nên hành vi không tiếp tục thực hiện hợp đồng hoặc không tích cực thực hiện các nghĩa vụ ghi trong hợp đồng có là hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh? Theo Vinapco, đây là một hợp đồng thương mại thuần túy, các bên trong hợp đồng đều tự nguyện, bình đẳng và không bị bất kỳ sức ép nào trong việc thương thảo ký kết hợp đồng. Trong Hợp đồng, quyền và nghĩa vụ của các bên đã được xác định rõ, tuân thủ toàn bộ các quy định của pháp luật hiện hành và phù hợp với thông lệ quốc tế trong lĩnh vực cung ứng nhiên liệu hàng không. Trong suốt thời gian thực hiện Hợp đồng, PA cũng như Vinapco chưa bao giờ có văn bản khiếu nại để phản ánh về sự không bình đẳng, đơn phương hủy bỏ hợp đồng hoặc lạm dụng vị thế độc quyền gây khó khăn cho khách hàng. Về bản chất, sự việc tạm ngừng giao hàng theo Hợp đồng ngày 01/4/2008 là một tranh chấp thương mại thuần túy phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng. Mặt khác, hợp đồng ký giữa Vinapco và PA đã có đầy đủ chế tài và phương thức xử lý các tranh chấp,… Bản thân các bên liên quan đã giải quyết ổn thỏa, PA không khởi kiện Vinapco ra tòa, cơ quan chủ quản của cả hai doanh nghiệp là Bộ Giao thông vận tải cũng đã có kết luận2. Vì vậy, nếu có sự vi phạm hợp đồng thì chỉ áp dụng các chế tài đã được thỏa thuận trong hợp đồng để xử lý. Pháp luật cạnh tranh và các cơ quan quản lý cạnh tranh không nên can thiệp bằng các chế tài hành chính vào các giao dịch dân sự – thương mại thuần túy. Quan điểm này đã giới hạn sự can thiệp từ phía các cơ quan quản lý cạnh tranh đối với hoạt động của doanh nghiệp trên thị trường khi cho rằng việc tiến hành điều tra, xử lý phạt hành chính theo Luật Cạnh tranh đối với một tranh chấp hợp đồng thương mại là không phù hợp với bản chất của vụ việc.

Hai là, dường như hành vi ngừng cung cấp nhiên liệu chỉ là phản ứng tiêu cực của Vinapco trước thái độ không tích cực tham gia thương lượng về phí cung cấp xăng dầu của PA. Vấn đề là phản ứng dây chuyền của các bên trong vụ việc có là yếu tố cấu thành sự vi phạm hoặc là cơ sở để giải phóng trách nhiệm của người thực hiện hành vi hay không. Bởi lẽ, nếu kéo dài việc đàm phán mà không đi đến một kết quả nhất định, Vinapco phải gánh chịu thiệt hại do mức giá đầu vào đang tăng cao và có dấu hiệu cho thấy, PA cố tình kéo dài thời điểm thực hiện hợp đồng thấp hơn 20% giá hiện tại để hưởng lợi trong kinh doanh 3.

Thứ ba, vụ việc không do các doanh nghiệp có liên quan khiếu nại. Ngày 22/4/2008, Cục trưởng Cục Quản lý cạnh tranh ra Quyết định số 21/QĐ-QLCT về việc điều tra sơ bộ vụ việc cạnh tranh và ngày 28/5/2008, Cục trưởng Cục Quản lý cạnh tranh ra Quyết định số 34/QĐ-QLCT về việc điều tra chính thức vụ việc cạnh tranh. Như vậy, Cục Quản lý cạnh tranh đã áp dụng triệt để khoản 2, Điều 86 để ra quyết định điều tra sơ bộ khi phát hiện có dấu hiệu vi phạm Luật Cạnh tranh. Ngày 14/4/2009, Hội đồng xử lý vụ việc ra quyết định xử lý vụ việc. Theo quyết định này, Vinapco bị xử lý vì đã thực hiện hai hành vi hạn chế cạnh tranh theo Điều 14 của Luật Cạnh tranh (đã đề cập ở trên) và bị xử phạt với mức 0,05% doanh thu của Công ty này trong năm 2007 (năm trước đó) và đưa ra ba kiến nghị: (1) Tách Vinapco ra khỏi VNA; (2) Cấp giấy phép cho các doanh nghiệp khác cùng được thực hiện chức năng cung cấp xăng dầu hàng không; (3) Tăng cường hơn nữa quản lý nhà nước đối với dịch vụ cung cấp xăng dầu hàng không tại Việt Nam.

Ngày 26/6/2009, Hội đồng Cạnh tranh đã ra quyết định giải quyết khiếu nại của Vinapco đối với Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/4/2009 của Hội đồng Xử lý vụ việc cạnh tranh. Trong quyết định này, về cơ bản, Hội đồng Cạnh tranh ủng hộ những đánh giá và kết luận trong Quyết định 11/QĐ-HĐXL của Hội đồng Xử lý vụ việc.

Diễn biến của vụ việc cho thấy thủ tục tố tụng cạnh tranh theo Luật Cạnh tranh đã được áp dụng triệt để từ các giai đoạn điều tra cho đến giai đoạn giải quyết khiếu nại ở Hội đồng Cạnh tranh. Vì là vụ việc hạn chế cạnh tranh đầu tiên nên việc tiến hành tố tụng trên thực tế được coi như sự kiểm nghiệm hữu hiệu về tính khả thi của các quy định của đạo luật này và những tác động của nó đến thị trường.

  1. Bình luận về việc giải quyết vụ việc

Qua việc nghiên cứu về tình tiết vụ việc và các quyết định xử lý vụ việc, quyết định giải quyết khiếu nại, chúng tôi cho rằng, việc giải quyết vụ việc có ý nghĩa quan trọng khẳng định vai trò của pháp luật cạnh tranh trong trật tự thị trường lành mạnh. Cụ thể là:

Thứ nhất, Luật Cạnh tranh là một công cụ pháp lý mới của Nhà nước trong quá trình Việt Nam chuyển sang vận hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Luật Cạnh tranh cùng với Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Đầu tư, Luật Hàng không dân dụng… tạo thành một khuôn khổ pháp lý đồng bộ cho hoạt động của các doanh nghiệp trên thị trường. Vì vậy, việc xử lý vụ việc đã khẳng định giá trị của khoản 1, Điều 2 của Luật Cạnh tranh là: Luật này áp dụng đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh bao gồm cả những doanh nghiệp sản xuất, cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích, doanh nghiệp hoạt động trong các ngành, lĩnh vực thuộc độc quyền nhà nước và doanh nghiệp nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Dù biết rằng, trong điều kiện hiện nay, các doanh nghiệp độc quyền nhà nước còn đang thực hiện nhiều nhiệm vụ do Nhà nước giao nhằm đảm bảo sự ổn định của những lĩnh vực kinh tế quan trọng, góp phần đảm bảo vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước, song điều đó không cho phép các doanh nghiệp này đứng trên pháp luật và cũng không cho phép họ tự tạo ra một kỷ luật kinh doanh riêng. Cho đến nay, các doanh nghiệp độc quyền nhà nước còn đang được bao bọc bởi những rào cản gia nhập thị trường4 và có những ưu thế cạnh tranh bởi cơ chế chủ quản hành chính – kinh tế. Pháp luật cạnh tranh chưa có chức năng xóa bỏ những rào cản và những thiết chế pháp lý khác để khôi phục cạnh tranh, nhưng lại có nhiệm vụ quan trọng để ngăn chặn và xử lý những hành vi khai thác thế mạnh độc quyền (kể cả thế mạnh do những rào cản nói trên đem lại) nhằm bóp méo sự lành mạnh của thị trường và làm suy giảm hiệu quả của cạnh tranh. Những quan ngại về môi trường kinh doanh không bình đẳng do sự tồn tại của các doanh nghiệp độc quyền nhà nước có thể được trấn an bằng việc thẳng thắn và nghiêm túc xử lý hành vi vi phạm của các doanh nghiệp này. Khi khởi đầu vụ việc, cũng không ít quan điểm lo ngại cho các cơ quan quản lý cạnh tranh về những sức ép bên ngoài có thể ảnh hưởng đến kết quả và tính khả thi của việc xử lý doanh nghiệp độc quyền. Đến nay, các kết quả của vụ việc cho thấy sự quyết tâm của các cơ quan này trong việc thi hành trách nhiệm của mình. Dưới góc độ ý thức kinh doanh, việc xử lý doanh nghiệp độc quyền về hành vi lạm dụng quyền lực thị trường sẽ buộc các doanh nghiệp độc quyền phải nhận thức lại về trách nhiệm của mình đối với thị trường và xã hội. Ngay cả khi muốn khai thác quyền lực sẵn có để kiếm lợi ích, các doanh nghiệp này cũng không dám công nhiên coi thường khách hàng mà phải e dè và nể sợ trước pháp luật cạnh tranh.

Thứ hai, đây là vụ việc đầu tiên về hành vi hạn chế cạnh tranh và cũng là lần đầu tiên các cơ quan cạnh tranh Việt Nam tiến hành tố tụng cạnh tranh. Hệ thống cơ quan cạnh tranh Việt Nam (Cục Quản lý cạnh tranh và Hội đồng Cạnh tranh) còn khá non trẻ. Hai cơ quan này mới được thành lập theo Nghị định số 05/2006/NĐ-CP và Nghị định số 06/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 09/01/2006. Lực lượng điều tra viên chưa mạnh cả về số lượng và kinh nghiệm điều tra, xử lý vụ việc. Các quy định về tố tụng cạnh tranh phần lớn được xây dựng từ sự kết hợp những đặc thù của thủ tục xử lý vi phạm hành chính, những nguyên tắc trong tố tụng dân sự – kinh tế và những kinh nghiệm pháp lý của các nước. Luật Cạnh tranh và Nghị định số 116/2005/NĐ-CP chỉ mới mô tả một cách cơ bản quy trình tố tụng. Việc chuyển hóa những khung pháp lý thành hành vi tố tụng thực tế đòi hỏi khả năng xử lý và kinh nghiệm của các cơ quan có thẩm quyền và của người tiến hành tố tụng. Quá trình điều tra và xử lý vụ việc đã kiểm chứng hiệu quả của quy trình tố tụng cạnh tranh, khả năng làm việc của các điều tra viên, của người xử lý vụ việc. Hơn nữa, Việt Nam mới tiếp cận với pháp luật cạnh tranh nên kinh nghiệm thực thi còn nhiều hạn chế, mặc dù các tình tiết của vụ việc không gây nhiều tranh cãi trong khoa học pháp lý của Việt Nam về hành vi và về thủ tục tố tụng, song nó đã thể hiện được bản lĩnh và năng lực của các cơ quan quản lý cạnh tranh, của người tiến hành tố tụng. Đây là những kinh nghiệm đầu tiên cho các cơ quan này trong việc thực thi chức năng của mình.

Thứ ba, ở các nước tiên tiến, việc phân tích ảnh hưởng từ một hành vi kinh doanh của doanh nghiệp độc quyền hoặc có vị trí thống lĩnh đối với môi trường cạnh tranh nói chung (môi trường cạnh tranh trên thị trường mà doanh nghiệp đó đang hoạt động và những thị trường thứ cấp tiếp theo) đã được bàn luận nhiều trong các lý thuyết kinh tế, trong các án lệ về cạnh tranh và kiểm soát độc quyền. Tuy nhiên, vấn đề này còn mới mẻ đối với Việt Nam. Trong vụ việc này, vấn đề cạnh tranh được phân tích ở nhiều góc độ: (1) từ việc phân tích hành vi lạm dụng của Vinapco ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của PA. Theo đó, hành vi ngừng cung cấp nhiên liệu đã làm cho hoạt động kinh doanh của PA bị đình trệ, uy tín của doanh nghiệp này bị tổn thương trước khách hàng. Về thiệt hại vật chất, mặc dù chưa có số liệu chính thức, song bằng những diễn biến thực tế của vụ việc, có thể nhận thấy rằng PA đã phải gánh chịu những khoản thiệt hại do phải trả tiền chậm chuyến cho các hành khách đã mua vé máy bay trong ngày 01/4/2008, các khoản lợi nhuận có thể thu được từ các chuyến bay bị đình chuyến; (2) hành vi của Vinapco đã bóp méo tình trạng cạnh tranh trên thị trường vận chuyển hành khách bằng máy bay giữa PA và VNA. Trong bối cảnh Vinapco là doanh nghiệp trực thuộc VNA, thì hành vi này dễ tạo ra những nghi vấn rằng đã có chiến lược chèn ép đối thủ cạnh tranh của một tập đoàn hàng không lớn nhất Việt Nam. Trong quyết định xử lý vụ việc, Hội đồng Xử lý đã mạnh dạn bình luận rằng việc PA bị ngừng cung cấp nhiên liệu bay sẽ dẫn đến hậu quả là hủy bỏ cạnh tranh trên thị trường vận chuyển hành khách bằng máy bay. Vào thời điểm xung quanh tháng 4/2008, chỉ có PA và VNA đang trực tiếp cạnh tranh trên thị trường vận chuyển hành khách bằng máy bay5. Mặc dù chưa đi sâu phân tích khía cạnh này, song nhận định trên đã cho thấy các cơ quan cạnh tranh đã bước đầu mở rộng phân tích ảnh hưởng của một hành vi lạm dụng đến tình trạng cạnh tranh của nhiều vùng thị trường có liên quan. Từ đó có thể thấy rằng, tình trạng độc quyền và thống lĩnh thị trường của các tập đoàn kinh tế lớn hiện nay (đặc biệt là các tập đoàn nhà nước) khá phức tạp. Vị trí độc quyền không chỉ còn phản ảnh qua thị phần hoặc qua tình trạng độc chiếm thị trường mà chúng hoạt động mà còn có thể là khả năng chi phối các nguồn đầu vào và các lực lượng khác trên thị trường. Chỉ cần có hành vi kiểm soát được một vài nguồn đầu vào thiết yếu là có thể chi phối những thị trường thứ cấp tiếp theo. Do đó, giải pháp xử lý hành vi vi phạm chỉ có thể tác động đến ý thức pháp luật của doanh nghiệp thực hiện hành vi mà chưa thể giải quyết triệt để tình trạng cạnh tranh trên các vùng thị trường đang có độc quyền và đang có nguy cơ xuất hiện hành vi lạm dụng; (3) hành vi của Vinapco còn gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Người tiêu dùng đã mua vé của PA bị lỡ chuyến. Nguy hiểm hơn nếu PA bị ngừng hoạt động, người tiêu dùng sẽ ít lựa chọn hơn trong việc di chuyển bằng hàng không nội địa, sẽ bị hạn chế khả năng di chuyển khi nhà cung cấp còn lại bị quá tải. Cùng với việc mạnh dạn xử lý doanh nghiệp độc quyền nhà nước, các cơ quan cạnh tranh đã chính thức cảnh báo về những tác động của việc lạm dụng độc quyền để gây hại cho môi trường cạnh tranh, coi thường người tiêu dùng và cản trở sự phát triển lành mạnh của thị trường và khuyến nghị các cơ quan có thẩm quyền chú trọng hơn nữa đến việc xây dựng môi trường cạnh tranh trong những ngành không cần thiết phải duy trì độc quyền.

Thứ tư, việc xử lý vụ việc đã khẳng định khả năng can thiệp của pháp luật cạnh tranh bằng các biện pháp xử lý vi phạm hành chính đối với các giao dịch tưởng chừng thuần túy là sự tự do thỏa thuận của các doanh nghiệp. Cần khẳng định rằng, pháp luật cạnh tranh không can thiệp vào các quan hệ thương mại – dân sự của các chủ thể trên thị trường nếu hợp đồng được hình thành từ các giao dịch đó không là công cụ hoặc phương tiện để thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh hoặc hành vi hạn chế cạnh tranh. Hợp đồng giữa Vinapco và PA là một hợp đồng thương mại thuần túy, song quá trình thực hiện hợp đồng đã xuất hiện hành vi xâm hại đến cạnh tranh, cụ thể là hai hành vi áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng và lợi dụng vị trí độc quyền để đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng. Do đó, tranh chấp phát sinh giữa Vinapco và PA không còn là tranh chấp hợp đồng thương mại thuần túy mà đã là vụ việc cạnh tranh theo pháp luật cạnh tranh. Các cơ quan cạnh tranh không giải quyết tranh chấp giữa PA và Vinapco mà là điều tra và xử lý về các hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh. Có thể do pháp luật cạnh tranh còn mới mẻ đối với các doanh nghiệp nên nhiều doanh nghiệp Việt Nam (trong đó có những doanh nghiệp nhà nước lớn) chưa ý thức được khả năng kiềm tỏa và sự can thiệp của nó đối với hành vi ứng xử của doanh nghiệp trên thị trường. Mặt khác, nhiều doanh nghiệp chưa biết sử dụng pháp luật cạnh tranh để bảo vệ mình trước những hành vi cạnh tranh không lành mạnh hoặc hạn chế cạnh tranh. Do đó, việc xử lý một doanh nghiệp độc quyền có hành vi xâm hại đến khách hàng chắc chắn sẽ có tác động mạnh đến ý thức tự vệ của các doanh nghiệp khác và của người tiêu dùng trên thị trường Việt Nam.

Thứ năm, Quyết định xử lý vụ việc của Hội đồng Xử lý và Quyết định giải quyết khiếu nại có nội dung diễn giải khá sinh động về các quy định tương ứng trong Luật Cạnh tranh và Nghị định 116/2005/NĐ-CP. Đặc tính của pháp luật cạnh tranh là không có những định lượng hoặc mô tả chi tiết về từng dấu hiệu cấu thành của hành vi vi phạm Luật Cạnh tranh. Các quy định của pháp luật cạnh tranh được diễn tả bằng những nguyên lý kinh tế và các luận thuyết pháp lý liên quan đến hành vi vi phạm. Vì thế, Luật Cạnh tranh và các văn bản hướng dẫn chỉ đưa ra những định nghĩa hoặc những hướng dẫn khá chung. Việc tổ chức thực hiện phụ thuộc vào khả năng áp dụng các công cụ kinh tế của cơ quan có thẩm quyền và người tiến hành tố tụng. Ở các nước, các quy định của Luật Cạnh tranh còn được diễn giải bằng những án lệ. Trong các án lệ, người có thẩm quyền giải quyết vụ việc còn có thể đưa ra quan điểm và đánh giá của mình về cách hiểu luật và cách thức áp dụng pháp luật trong vụ việc đó. Sau khi Luật Cạnh tranh được ban hành và có hiệu lực, phần lớn các chế định của đạo luật này được giới khoa học bình luận từ câu chữ của quy định và so sánh với pháp luật và án lệ của các nước. Chúng ta chưa có những minh chứng cụ thể để hiểu rõ và thấy được khả năng áp dụng của các chế định trong Luật Cạnh tranh. Qua vụ việc này, các quy định về thị trường liên quan, về hành vi lạm dụng vị trí độc quyền đã được diễn giải bằng những phân tích về cấu thành pháp lý và việc ứng dụng vào các tình tiết của vụ việc.

– Việc xác định thị trường liên quan trong các vụ việc về hành vi hạn chế cạnh tranh không đơn giản. Cục Thương mại công bằng của Anh định nghĩa “thị trường là một giai đoạn rất quan trọng trong bất cứ cuộc điều tra nào về hành vi lạm dụng. Bởi lẽ thị phần chỉ được tính toán sau khi những ranh giới của thị trường đã được xác định. Do đó, nếu thị trường được xác định sai, thì tất cả những phân tích tiếp theo dựa trên thị phần hoặc cấu trúc thị trường đều không hoàn thiện”6. Các quy định về thị trường liên quan trong pháp luật cạnh tranh Việt Nam khá đơn giản theo Khoản 1, Điều 3 của Luật Cạnh tranh; Điều 4, 8 của Nghị định số 116/2005/NĐ-CP. Các quy định này chưa đủ để hiểu về thị trường liên quan và cách thức xác định nó. Vì vậy, việc diễn giải khá chi tiết về việc xác định thị trường liên quan trong Quyết định số 11/QĐ-HĐXL có ý nghĩa quan trọng đối với các doanh nghiệp, các luật sư và giới nghiên cứu về quá trình thực thi Luật Cạnh tranh sau này. Chúng tôi cho rằng, trong vụ việc này, việc xác định thị trường liên quan và vị trí độc quyền của Vinapco không quá phức tạp nhưng cũng đủ để cho thấy phương pháp xác định những vấn đề trên. Theo đó, cơ quan cạnh tranh đã sử dụng phương pháp phân tích các yếu tố về khả năng thay thế của dịch vụ, về mục đích sử dụng, đặc tính của hàng hóa và các yếu tố rào cản để xác định vị trí độc quyền để kết luận Vinapco là doanh nghiệp độc quyền trên thị trường dịch vụ cung cấp xăng dầu hàng không dân dụng tại các sân bay dân dụng và sân bay dùng chung dân dụng và quân sự của Việt Nam.

– Quyết định số 11/QĐ-HĐXL diễn giải khá rõ cấu thành pháp lý của hai hành vi vi phạm là áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng của doanh nghiệp có vị trí độc quyền và lợi dụng vị trí độc quyền để đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng.

Với hành vi áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng của doanh nghiệp có vị trí độc quyền, Hội đồng Cạnh tranh dựa trên Điều 32 của Nghị định số 116/2005/NĐ-CP để đặt ra hai khía cạnh cần phân tích khi xác định hành vi vi phạm:

+ Hành vi của Vinapco là buộc PA chấp nhận vô điều kiện những nghĩa vụ. Dấu hiệu này được chứng minh bằng việc Vinapco đã dừng thương lượng với PA bằng việc đơn phương đặt thời hạn cuối cùng để buộc PA phải chấp nhận bằng văn bản mức phí cung ứng mới và Vinapco đã thực hiện lời đe dọa trong thông điệp gửi đến PA để buộc PA phải chấp nhận mức phí mới. Vinapco đã ngừng cung cấp nhiên liệu bay cho PA từ 0h00 ngày 01/4/2008 cho đến khi nhận được chỉ đạo của Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải7.

+ Những nghĩa vụ này gây khó khăn cho PA trong quá trình thực hiện hợp đồng. Ở khía cạnh này, Hội đồng Cạnh tranh đã dựa vào kết quả hiệp thương giá cung cấp xăng dầu hàng không do Bộ Tài chính tổ chức là 725.000 đồng/tấn (theo Công văn số 261/BT-BTC ngày 14/7/2008) để kết luận mức phí mà Vinapco đề nghị ban đầu với PA (750.000đ/tấn) là cao. Bên cạnh đó, khi Vinapco ngừng cung cấp nhiên liệu bay cho PA vào ngày 01/4/2008 đã dẫn đến việc các chuyến bay của PA trong thời gian này bị chậm hoặc hủy chuyến.

Chúng tôi cho rằng, có sự khiên cưỡng khi kết hợp hai nội dung trên để kết luận hành vi của Vinapco làáp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng của doanh nghiệp có vị trí độc quyền. Điều 32 của Nghị định số 116/2005/NĐ-CP quy định: “áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng của doanh nghiệp có vị trí độc quyền là hành vi buộc khách hàng phải chấp nhận vô điều kiện những nghĩa vụ gây khó khăn cho khách hàng trong quá trình thực hiện hợp đồng”. Đối chiếu với các tình tiết vụ việc, hành vi gửi tối hậu thư và sau đó là ngừng cung cấp nhiên liệu của Vinapco để buộc PA phải chấp nhận mức phí mới đã cấu thành dấu hiệu buộc khách hàng phải chấp nhận vô điều kiện những nghĩa vụ. Tuy nhiên, dấu hiệu gây ra khó khăn cho khách hàng trong quá trình thực hiện hợp đồng còn có thể gây tranh cãi. (i) hành vi ngừng cung cấp nhiên liệu của Vinapco đã chấm dứt (có thể là tạm thời) việc thực hiện hợp đồng mà không phải là gây ra khó khăn cho PA trong việc thực hiện hợp đồng. (ii) Theo Điều 32 của Nghị định số 116/2005/NĐ-CP có thể hiểu rằng, các nghĩa vụ mà người vi phạm buộc khách hàng phải chấp nhận là nguyên nhân làm cho khách hàng gặp khó khăn trong việc thực hiện hợp đồng. Khó khăn trong việc thực hiện hợp đồng phải hiểu là người bị ép buộc chấp nhận các nghĩa vụ nào đó đã không thể hoặc khó có thể thực hiện các nghĩa vụ của họ được quy định trong hợp đồng. Với những tình tiết trong vụ việc, nghĩa vụ mà Vinapco buộc PA chấp nhận là mức giá 750.000/tấn. Muốn kết luận là có vi phạm phải chứng minh rằng mức giá nói trên chắc chắn sẽ làm cho PA không thể hoặc khó có thể tiếp tục thực hiện hợp đồng với Vinapco. Đánh giá về việc tăng giá xăng dầu của Vinapco, PA thừa nhận việc tăng phí cung ứng khi chi phí thị trường tăng là hợp lý8. PA chưa từng đưa ra bình luận về sự hợp lý của mức phí mà Vinapco đưa ra. Việc Vinapco ngừng cung cấp xăng dầu trong ngày 01/4/2008 đã là biện pháp khắc nghiệt nhất để buộc PA phải chấp nhận mức phí nói trên và cũng là nguyên nhân gây thiệt hại cho PA, là nguyên nhân làm cho PA không thể thực hiện hợp đồng số 34/PA2008. Mức phí được đưa ra (nghĩa vụ của hợp đồng) không phải là nguyên nhân làm cho hợp đồng nói trên không thể thực hiện và chưa chắc chắn sẽ gây ra khó khăn cho PA trong quá trình tiếp tục thực hiện nếu không có hành vi ngừng cung cấp nhiên liệu của Vinapco. Chúng tôi cho rằng, hành vi của Vinapco chỉ thỏa mãn một dấu hiệu của hành vi này là buộc PA chấp nhận nghĩa vụ vô điều kiện mà chưa thể kết luận nghĩa vụ đó gây khó khăn cho PA trong quá trình thực hiện hợp đồng. Do đó, Hội đồng dựa vào tình tiết Vinapco ngừng cung cấp nhiên liệu bay cho PA vào ngày 01/4/2008 đã dẫn đến việc các chuyến bay của PA trong thời gian này bị chậm hoặc hủy chuyến để kết luận PA gặp khó khăn trong việc thực hiện hợp đồng chưa thực sự phù hợp.

Với hành vi Lợi dụng vị trí độc quyền để đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng, Hội đồng dựa vào ba điều kiện để kết luận đã có hành vi vi phạm:

+ Vinapco có hành vi đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết bằng việc ngừng cung cấp nhiên liệu bay.

+ Vinapco dựa vào lý do không liên quan trực tiếp đến các điều kiện cần thiết để tiếp tục thực hiện đầy đủ hợp đồng. Hội đồng cho rằng mức phí cung ứng là yếu tố không liên quan trực tiếp đến các điều kiện cần thiết để tiếp tục thực hiện đầy đủ hợp đồng bởi theo Hợp đồng số 34/PA2008 chỉ duy nhất một trường hợp Vinapco có thể tạm ngừng việc thực hiện Hợp đồng, đó là do PA chậm thanh toán. Cho đến ngày 01/4/2008, PA chưa hề chậm thanh toán cho Vinapco.

+ Vinapco không phải chịu biện pháp chế tài nào. Đối với sự việc ngày 01/4/2008, tại phiên điều trần, Vinapco thừa nhận cho đến nay, Vinapco chưa chịu chế tài nào 9.

Những phân tích của Hội đồng Xử lý vụ việc về các căn cứ xác định hành vi thứ hai là thuyết phục. Bên cạnh đó, việc không xác định mức thiệt hại của PA phải gánh chịu do hành vi của Vinapco gây ra đã khẳng định rằng cả hai hành vi mà Vinapco bị truy cứu trách nhiệm đều có cấu thành hình thức, không cần có hậu quả xảy ra. Cơ quan cạnh tranh không cần căn cứ vào thiệt hại của PA để xác định hành vi vi phạm Luật Cạnh tranh.

Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng, trong vụ việc này còn có những vấn đề cần bàn liên quan đến pháp luật và việc áp dụng pháp luật. Trong vụ việc, hành vi ngừng cung cấp nhiên liệu của Vinapco đã được sử dụng làm căn cứ cơ bản để xác định đồng thời hai hành vi vi phạm: thứ nhất, áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng của doanh nghiệp có vị trí độc quyền. Ngừng cung cấp là căn cứ cho thấy Vinapco buộc PA phải chấp nhận mức phí mà doanh nghiệp này đưa ra; thứ hai, lợi dụng vị trí độc quyền để đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng, việc ngừng cung cấp là căn cứ để xác định Vinapco đã đơn phương hủy bỏ hợp đồng10. Vấn đề đặt ra là một hành vi được thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm đồng thời về hai hành vi vi phạm hay không. Luật Cạnh tranh vẫn chưa quy định về vấn đề này. Điểm d, khoản 1, Điều 3 của Nghị định số 120/2005/NĐ-CP của Chính phủ ngày 30/9/2005 quy định về xử lý vi phạm trong lĩnh vực cạnh tranh có quy định “một hành vi vi phạm pháp luật về cạnh tranh chỉ bị xử lý một lần; một doanh nghiệp thực hiện nhiều hành vi vi phạm thì bị xử lý đối với từng hành vi vi phạm”. Nguyên tắc này chưa giải quyết được vấn đề nói trên. Do đó, việc truy cứu về nhiều hành vi vi phạm cho cùng một hiện tượng (ngừng thực hiện hợp đồng) của các cơ quan cạnh tranh không trái với pháp luật cạnh tranh hiện hành. Tuy nhiên, theo chúng tôi, cách giải quyết này chưa thật sự công bằng với người vi phạm. Bởi lẽ, không thể vì một hành vi và cùng một hậu quả gây ra mà người vi phạm bị kết luận là vi phạm hai hành vi khác nhau về nội dung và bản chất. Vấn đề này cần được nghiên cứu và bàn luận trong quá trình sửa đổi Luật Cạnh tranh.

Với những bình luận trên, chúng tôi cho rằng, việc xử lý vụ việc đầu tiên về hành vi hạn chế cạnh tranh tại Việt Nam đã tăng thêm niềm hy vọng về sức sống của Luật Cạnh tranh sau hơn 4 năm có hiệu lực, bổ sung thêm một công cụ pháp lý để Nhà nước quản lý thị trường hiệu quả mà vẫn tôn trọng quyền tự do kinh doanh của doanh nghiệp. Quy trình điều tra và xử lý vụ việc đã chứng minh rằng các chế định trong pháp luật cạnh tranh dù còn mới nhưng cũng đã được vận hành hợp lý. Bên cạnh đó, vẫn còn một số vấn đề cần nghiên cứu và giải quyết khi việc sửa đổi Luật Cạnh tranh được đặt ra trong tương lai.

Chú thích

1 Quyết định số 10/QĐ-HĐCT ngày 26/6/2009 của Hội đồng cạnh tranh về việc giải quyết khiếu nại của Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam đối với Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/4/2009 của Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh, tr. 5.

2 Quyết định số 10/QĐ-HĐCT ngày 26/6/2009 của Hội đồng cạnh tranh về việc giải quyết khiếu nại của Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam đối với Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/4/2009 của Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh, tr. 5.

3 Quyết định số 10/QĐ-HĐCT ngày 26/6/2009 của Hội đồng cạnh tranh về việc giải quyết khiếu nại của Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam đối với Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/4/2009 của Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh, tr. 7.

4 Các quy định về giấy phép kinh doanh dịch vụ hàng không trong Luật Hàng không dân dụng năm 2006, Nghị định 83/2007/NĐ-CP của Chính phủ ngày 25/5/2007 về quản lý, khai thác cảng hàng không, sân bay và quy định về điều kiện kinh doanh theo Nghị định 55/2007/NĐ-CP ngày 6/4/2007 của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu là những rào cản cho việc gia nhập thị trường kinh doanh xăng dầu hàng không dân dụng.

5 Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/04/2009 của Hội đồng Xử lý vụ việc cạnh tranh về việc xử lý vụ Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam ngừng cung cấp nhiên liệu cho Công ty cổ phần hàng không Jestar Pacific Airlines, tr. 25.

6 Trích theo David Harbord và Georg von Gravenitz – Định nghĩa thị trường trong các vụ điều tra cạnh tranh thương mại, Hội thảo về việc xác định thị trường liên quan và xác định thị phần của các doanh nghiệp theo Luật Cạnh tranh do Bộ Công thương tổ chức, Hà Nội, năm 2004.

7 Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/04/2009 của Hội đồng Xử lý vụ việc cạnh tranh về việc xử lý vụ Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam ngừng cung cấp nhiên liệu cho Công ty cổ phần hàng không Jestar Pacific Airlines, tr. 18-19.

8 Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/04/2009 của Hội đồng Xử lý vụ việc cạnh tranh về việc xử lý vụ Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam ngừng cung cấp nhiên liệu cho Công ty cổ phần hàng không Jestar Pacific Airlines, tr. 4.

9 Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/04/2009 của Hội đồng Xử lý vụ việc cạnh tranh về việc xử lý vụ Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam ngừng cung cấp nhiên liệu cho Công ty cổ phần hàng không Jestar Pacific Airlines, tr. 22-24.

10 Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/04/2009 của Hội đồng Xử lý vụ việc cạnh tranh về việc xử lý vụ Công ty xăng dầu Hàng không Việt Nam ngừng cung cấp nhiên liệu cho Công ty cổ phần hàng không Jestar Pacific Airlines, tr. 18, 19, 23.

Nguyễn Ngọc Sơn

Nghiên cứu lập pháp điện tử

1,761 Comments
  1. orospu ankara 7 months ago
    • Fernando 2 months ago
  2. justin bieber dating 7 months ago
  3. fastseo.ir 7 months ago
    • Fred 2 months ago
  4. hamptonbayceilingfans 7 months ago
  5. kroger digital coupons 7 months ago
  6. noleggio gazebo 6 months ago
  7. yala beni em beni 6 months ago
  8. krogerfeedback.com 6 months ago
  9. www.krogerfeedback.com 6 months ago
  10. movie2k 6 months ago
    • Minda 2 months ago
    • storify.com 2 months ago
  11. sekiz izle 6 months ago
  12. sekiz izle 6 months ago
  13. orospunun dogurdugu 6 months ago
    • Jeremiah Bowling 2 months ago
  14. appdata minecraft 6 months ago
  15. www.krogerfeedback.com 6 months ago
  16. orospunun evladi 6 months ago
  17. www.krogerfeedback.com 5 months ago
  18. reserver hotel 5 months ago
    • Samantha 2 months ago
      • Mark Mickle 2 months ago
    • Felisha 2 months ago
    • Mammie 2 months ago
    • Lanora 2 months ago
    • Mollie 2 months ago
    • Kathrin 2 months ago
    • Shela 2 months ago
    • Terese 2 months ago
    • Randell 2 months ago
    • Kristen True 2 months ago
    • Syreeta Kolb 2 months ago
    • Larhonda Healey 2 months ago
    • David Strain 2 months ago
    • Harvey Hendrix 2 months ago
    • Bernice McClinton 2 months ago
    • clash of clans hack 2 months ago
    • Theron Legere 2 months ago
    • Alfredo 2 months ago
    • www.pianostrings.net 2 months ago
    • Akilah Southard 2 months ago
    • Steven Alger 2 months ago
    • Fiona Eagar 2 months ago
    • Homer Stoltz 2 months ago
    • Valorie 2 months ago
    • Robby 2 months ago
    • Flossie Byers 2 months ago
    • portal.pereira.gov.co 2 months ago
    • Marian Donohoe 2 months ago
    • France Malizia 2 months ago
    • Adeline Gormanston 2 months ago
    • Bev Stowers 2 months ago
    • Sebastian Chiodo 2 months ago
    • www.itechsum.com 2 months ago
    • Tara 2 months ago
    • Isidro 2 months ago
    • Ana 2 months ago
    • Carlota Lindrum 2 months ago
    • Claribel Watsford 2 months ago
    • Dwayne Edgley 1 month ago
    • Craft IO Roadmap 1 month ago
    • Www.Srrpaovest.it 1 month ago
    • Connie Mata 1 month ago
    • drug addiction poems 1 month ago
    • Quincy Lundgren 2 weeks ago
    • Chester Nowacki 2 weeks ago
    • Danny Coffin 2 weeks ago
  19. krogerfeedback 5 months ago
    • Ezequiel 2 months ago
      • Cory 2 months ago
  20. reservation hotel 5 months ago
  21. hotel pas cher 5 months ago
  22. reservation hotel 5 months ago
  23. comparateur hotel 5 months ago
    • Genesis 2 months ago
    • kvsiepkt 2 months ago
    • Hugo 2 months ago
    • Lemuel 2 months ago
    • Matt 2 months ago
  24. buy backlinks 4 months ago
  25. their explanation 4 months ago
  26. Quest Bars 4 months ago
  27. quest bars 4 months ago
  28. econs tuition 3 months ago
    • Niklas 2 months ago
  29. fun stuff 3 months ago
  30. DawnMFauls 3 months ago
    • Ryan Salcido 2 months ago
  31. Beatrice 3 months ago
  32. تنظيف بجدة 3 months ago
  33. superphen375 3 months ago
    • Phil 2 months ago
    • Dusty 2 months ago
    • Riley 2 months ago
    • Susie 2 months ago
    • Florencia 2 months ago
    • Marian 2 months ago
    • food for patriots 2 months ago
    • Marcos 2 months ago
    • Michale 2 months ago
    • Marshall 2 months ago
    • Ferne 2 months ago
    • Jeremy 2 months ago
    • Jai 1 month ago
    • best skin care line 2 months ago
  34. pink jelly slim dildo 3 months ago
  35. phim den 3 months ago
  36. Garcinia Cambogia 3 months ago
    • Melodee 2 months ago
  37. anastasiadate.com 3 months ago
    • Mabel 2 months ago
    • Dominga 2 months ago
  38. Catharine 3 months ago
  39. Grant 3 months ago
  40. how to play qwop 3 months ago
  41. Free MRCP revision 3 months ago
  42. Eloisa 3 months ago
  43. Nelly 3 months ago
  44. KatelynnIBea 3 months ago
    • Leanna 2 months ago
  45. Sonia 3 months ago
  46. Anonymous 3 months ago
    • Eugenia 2 months ago
      • Wilda 2 months ago
  47. solid waste of willits 3 months ago
  48. cheap jordans 3 months ago
  49. newarticles.org 3 months ago
  50. Anonymous 3 months ago
  51. drukowanie banerow 3 months ago
    • Arturo 2 months ago
      • Susan 2 months ago
      • Kasha Arnot 2 months ago
  52. reklama 3 months ago
    • Lester 2 months ago
    • Chloe 2 months ago
    • http://res-catering.ru 2 months ago
    • Elias 2 months ago
    • www.mbdigitalweb.com 2 months ago
    • Toubakhelcomsarl.com 2 months ago
    • Mary 2 months ago
    • www.salmared.com 1 month ago
  53. Promovideo für Kurdo 3 months ago
  54. dreamlike mix Cheats 3 months ago
  55. government jobs 3 months ago
    • Lynette Harada 2 months ago
    • Patty 2 months ago
    • Danon Jewellery Sale 2 months ago
    • Terrence 2 months ago
    • Isis 2 months ago
    • Dillon 2 months ago
    • Jewellery website 2 months ago
  56. Dianne 3 months ago
    • Katia 2 months ago
  57. patty boobs 3 months ago
    • CP Nel Loodgieteters 2 months ago
    • bezoek de blog 2 months ago
    • http://bbs.eduuw.com/ 2 months ago
    • Kermit Andrzejewski 2 months ago
    • Whitney Lithgow 2 months ago
    • Cathern Stamps 2 months ago
    • Josh Debenham 2 months ago
    • Porfirio Wardill 2 months ago
    • Dario Hartfield 1 month ago
    • Juliann Wille 1 month ago
    • Preston 3 weeks ago
  58. Traffic Beast 3 months ago
  59. vmessage429 3 months ago
    • Nilda 2 months ago
  60. prada bags outlet 3 months ago
    • Elvira 2 months ago
  61. Anonymous 3 months ago
  62. ahead 3 months ago
  63. granite worktop polish 3 months ago
    • Tania 2 months ago
  64. www.iwiholidays.com 3 months ago
  65. edex.adobe.com 3 months ago
  66. workout supplement 3 months ago
    • Roosevelt 2 months ago
      • Willa 2 months ago
  67. Frederic 3 months ago
  68. Anonymous 3 months ago
  69. piyama seksi wanita 3 months ago
    • Miranda 2 months ago
    • May 2 months ago
  70. Push Money App 3 months ago
    • Freddy 2 months ago
    • Cinda 2 months ago
    • Lynell 2 months ago
    • Lakesha 2 months ago
    • Corazon 2 months ago
    • sanctus-mortis.com 1 month ago
  71. wii games 3 months ago
  72. site 3 months ago
  73. Samantha 3 months ago
    • Dollie 2 months ago
  74. st louis tourism guide 3 months ago
    • Rozella 2 months ago
    • www.nafdac.gov.ng 2 months ago
    • Bernard 2 months ago
    • www.radioparadise.com 2 months ago
    • Shawn 2 months ago
    • www.videonet.si 2 months ago
    • Melvina 1 month ago
    • drug abuse statistics 4 weeks ago
    • treatment of cocaine 4 weeks ago
    • Bernard 4 weeks ago
    • pot addiction 4 weeks ago
    • Fawn 4 weeks ago
    • boom beach hack 3 weeks ago
    • inpatient drug rehabs 3 weeks ago
  75. tinyurl.com 3 months ago
  76. ideas for landscaping 3 months ago
  77. amazon 3 months ago
  78. Videbuk.com 3 months ago
    • Tarah 2 months ago
    • Clara 2 months ago
  79. Anonymous 3 months ago
  80. fifa 16 hack android 3 months ago
    • Effie 2 months ago
  81. methadone 3 months ago
  82. bitcoinbag 2 months ago
  83. Alejandro 2 months ago
  84. jedziemynasycylie.pl 2 months ago
    • Maria 2 months ago
  85. Anonymous 2 months ago
  86. Anonymous 2 months ago
  87. occasion auto 2 months ago
  88. bmx tricks game 2 months ago
  89. bestday.by 2 months ago
    • Thorsten Aldrich 2 months ago
    • Bruno Russo 2 months ago
  90. Rosella 2 months ago
  91. Anonymous 2 months ago
  92. Mason 2 months ago
  93. Louella 2 months ago
  94. projektowanie kuchni 2 months ago
    • Ragnymphm.Tumblr.com 2 months ago
  95. english edit 2 months ago
  96. Eartha 2 months ago
  97. Barry 2 months ago
  98. sharktech 2 months ago
  99. Lorna 2 months ago
  100. Rebekah 2 months ago
  101. totallyfunplace.com 2 months ago
  102. http://bit.ly/1Tva2Xt 2 months ago
  103. Kendrick 2 months ago
  104. Halley 2 months ago
    • Luisa 2 months ago
  105. jungle space 2 months ago
    • site 2 months ago
    • davidcenter.ro 2 months ago
    • thewatchbluebook.com 2 months ago
    • Jacelyn 2 months ago
    • Alfie 2 months ago
    • clash of clans Hack 1 month ago
    • hay day hack 4 weeks ago
    • castle clash hack 3 weeks ago
    • growtopia hack 3 weeks ago
    • shadow fight 2 Hack 3 weeks ago
  106. Stewart 2 months ago
    • Jaimie 2 months ago
    • Rosalie Berube 2 months ago
    • Jerald Lovekin 2 months ago
    • Gino Drakeford 2 months ago
    • Seymour Griffin 2 months ago
    • Candace Johnston 2 months ago
    • Lonna Westbury 2 months ago
    • Rueben Yocum 2 months ago
    • Burton Edelson 2 months ago
    • Genesis Coppola 2 months ago
    • Marcelino Babb 2 months ago
    • Michaela Gowing 2 months ago
    • Rhys Saylor 2 months ago
    • Jonelle Applegate 2 months ago
    • Otilia Bracewell 2 months ago
    • Buster Coats 2 months ago
    • Princess Cani 2 months ago
    • Wilfred Bermudez 2 months ago
    • Patsy Pethard 2 months ago
    • Angelika Bartley 2 months ago
    • Margene Tullipan 2 months ago
    • Nancy Pinto 2 months ago
    • Kelly Christman 2 months ago
    • Melvin Steadman 2 months ago
    • Guadalupe Castleberry 2 months ago
    • Grover Andronicus 2 months ago
    • Luis Villalobos 2 months ago
    • Venus Gard 2 months ago
    • Klaus Hides 2 months ago
    • Lakesha Summerfield 2 months ago
    • Rashad Eichelberger 2 months ago
    • Fredrick Korner 2 months ago
    • Melisa Armijo 2 months ago
    • Lien Lefevre 2 months ago
    • Silvia Faison 2 months ago
    • Letha Lumpkins 2 months ago
    • Brendan Corones 2 months ago
    • Kassie Symes 2 months ago
    • Princess Runion 2 months ago
    • Nannette Whitworth 2 months ago
    • Elane Hanran 2 months ago
    • Dannielle Friend 2 months ago
    • Leah Mockridge 2 months ago
    • Jason Seccombe 2 months ago
    • Sol Lamm 2 months ago
    • Hal Dasilva 2 months ago
    • Micheline Mackinnon 2 months ago
    • Vivian Whyte 2 months ago
    • Lora Morell 2 months ago
    • Felipa Chavez 2 months ago
    • Shanice Matias 2 months ago
    • Marsha Earley 2 months ago
    • German Dugger 2 months ago
    • Millie Alcantar 2 months ago
    • Dann Repass 2 months ago
    • Pasquale Dupont 2 months ago
    • Kellie Canfield 2 months ago
    • Jon Faulk 2 months ago
    • Joie Matlock 2 months ago
    • Lora Coburn 2 months ago
    • Reinaldo Brydon 2 months ago
    • hammock chair 2 months ago
    • Vida Welker 2 months ago
    • Tomoko Ritchey 2 months ago
    • Sherlyn Cervantes 2 months ago
    • Jeannie Sturdivant 2 months ago
    • Roderick Freeleagus 2 months ago
    • Raymon Hardey 2 months ago
    • Shane Emert 2 months ago
    • Audrea Sadlier 2 months ago
    • Theodore Place 2 months ago
    • Daryl Finkel 2 months ago
    • Mckinley Fawcett 2 months ago
    • Jaclyn Quezada 2 months ago
    • Julio Kim 2 months ago
    • Bess Winters 2 months ago
    • Dylan Rohde 2 months ago
    • Annmarie Oxendine 2 months ago
    • Astrid Marcum 2 months ago
    • Mittie Allwood 2 months ago
    • Crystle Lockard 2 months ago
    • Fiona Olney 2 months ago
    • Roxie Stobie 2 months ago
    • Adolfo Orlandi 2 months ago
    • Carmon Henke 2 months ago
    • Trena Ainslie 2 months ago
    • Magaret Cameron 2 months ago
    • Bernie Cattanach 2 months ago
    • Kami Goodsell 2 months ago
    • Merle Dreher 2 months ago
    • Flossie Prins 2 months ago
    • Ashlee Hannon 2 months ago
    • Tayla Reyes 2 months ago
    • Janie Bell 2 months ago
    • Gabrielle Kuykendall 2 months ago
    • Akilah Medford 2 months ago
    • Audra Westall 2 months ago
    • Rolando Rosenbaum 2 months ago
    • Mauricio Porterfield 2 months ago
    • Roy Whiteman 2 months ago
    • Claudio Manning 2 months ago
    • Erick Mendis 2 months ago
    • Lynette Beeler 2 months ago
    • Analisa Yuille 2 months ago
    • Stepanie Guy 2 months ago
    • Phil London 2 months ago
    • Lavonne Beckenbauer 2 months ago
    • Julian Thomason 2 months ago
    • Bradly Kelly 2 months ago
    • Philip Freeh 2 months ago
    • Florrie Tejada 2 months ago
    • Willis Minchin 2 months ago
    • Ana Mackersey 2 months ago
    • Dexter Kidwell 2 months ago
    • Olen Ancher 2 months ago
    • Marcus Arndell 2 months ago
    • Beth Behrens 2 months ago
    • Lucy Jessop 2 months ago
    • Nicolas Gatewood 2 months ago
    • Mikayla Cabral 2 months ago
    • Makayla Orth 2 months ago
    • Lashay Burnette 2 months ago
    • Angela McGeehan 2 months ago
    • Maricela Baylee 2 months ago
    • Kathaleen Minchin 2 months ago
    • Danuta Thwaites 2 months ago
    • Marti Rowan 2 months ago
    • Jolie Wentz 2 months ago
    • Richie Leahy 2 months ago
    • Jonna Montoya 2 months ago
    • Katherina Stiles 2 months ago
    • Lula Hedin 2 months ago
    • Valorie Hewlett 2 months ago
    • Sung Wootton 2 months ago
    • Letha Alcantar 2 months ago
    • Shayna Teague 2 months ago
    • Reginald Chacon 2 months ago
    • Jarrod Halloran 1 month ago
    • Aisha Seekamp 1 month ago
    • Carmela Harry 1 month ago
    • Dominga Bright 1 month ago
    • Riley Bowser 1 month ago
    • Vida Kight 1 month ago
    • Burton Stiles 1 month ago
    • Marisa Pawsey 1 month ago
    • Kristen Helm 1 month ago
    • Lilla Siede 1 month ago
    • Refugio Merry 1 month ago
    • Christa Hotham 1 month ago
    • Marguerite Mcclintock 1 month ago
    • Arielle Winkler 1 month ago
    • Liam Schroder 1 month ago
    • Elsie Selfe 1 month ago
    • Darnell Means 1 month ago
    • Sheldon Kirk 4 weeks ago
    • Thomas Spurgeon 4 weeks ago
    • Kris Moll 4 weeks ago
    • Cedric Kitchens 4 weeks ago
    • Demetria Killeen 4 weeks ago
    • Dessie Chamberlin 4 weeks ago
    • Agueda Bolling 4 weeks ago
    • Joanne Winchcombe 4 weeks ago
    • Alexis Lilley 4 weeks ago
    • Shay Anderton 4 weeks ago
    • Kristy Cartwright 4 weeks ago
    • Virginia Jacob 4 weeks ago
    • Cleveland Runyon 4 weeks ago
    • Helene Easterby 4 weeks ago
    • Sherrill Dreyer 4 weeks ago
    • Jerrell Mcclure 4 weeks ago
    • Julio Trapp 3 weeks ago
    • Emanuel Kirton 3 weeks ago
    • Jett Dash 2 weeks ago
  107. Ralf 2 months ago
  108. victim 2 months ago
  109. mood net 2 months ago
  110. publish praise 2 months ago
  111. thus liberal 2 months ago
  112. best seo firm dallas 2 months ago
  113. Latia 2 months ago
  114. Hayley 2 months ago
  115. Booker 2 months ago
  116. fact incredible 2 months ago
  117. muckrack.com 2 months ago
    • Teodoro 2 months ago
    • skin care lines 2 months ago
  118. investing guide gta 5 2 months ago
    • Carlos 2 months ago
  119. surrounding flow 2 months ago
  120. Paulette 2 months ago
  121. makeup battery 2 months ago
  122. healthy lunch ideas 2 months ago
    • Milo 2 months ago
  123. Elouise 2 months ago
    • Jonna 2 months ago
    • Darla Forsythe 2 months ago
    • Ezekiel Courtice 2 months ago
    • Floyd Reinhart 2 months ago
    • Annmarie Hmelnitsky 2 months ago
    • Christal Dendy 2 months ago
    • Winnie Purvis 2 months ago
    • Samara 2 months ago
    • Ruth 2 months ago
  124. Erin 2 months ago
  125. Gregory 2 months ago
  126. Danon Jewellery UK 2 months ago
  127. www.rebelmouse.com 2 months ago
  128. Russian reform 2 months ago
  129. flow main via 2 months ago
    • message.diigo.com 2 months ago
    • Cheryle 2 months ago
  130. option transport 2 months ago
  131. solar 2 months ago
  132. Yuansen100.com 2 months ago
  133. Ila 2 months ago
  134. beyond 2 months ago
  135. Kirk 2 months ago
  136. framework 2 months ago
  137. liveparanormal.com 2 months ago
  138. catch 2 months ago
  139. Scott 2 months ago
  140. health equity boeing 2 months ago
  141. aid run utility 2 months ago
  142. quantity script 2 months ago
  143. harm ass 2 months ago
    • Mission Hammock 2 months ago
  144. contact 2 months ago
  145. Isaac 2 months ago
  146. lens tendency 2 months ago
  147. voluntary closet 2 months ago
  148. feature tight 2 months ago
    • Kerry 2 months ago
    • Kelle 2 months ago
  149. Heike 2 months ago
    • Velda 2 months ago
  150. http://youbox.org/ 2 months ago
  151. Julio 2 months ago
    • Ashly 2 months ago
  152. vary warrior 2 months ago
  153. athletic fixed 2 months ago
    • Hollis 2 months ago
    • Sonja 2 months ago
    • Erna 2 months ago
    • Jonelle 2 months ago
    • Wendy 2 months ago
      • Hilario 2 months ago
    • Tamara 2 months ago
    • Derrick 2 months ago
    • Bridgette Hardee 2 months ago
    • Rex Ainslie 2 months ago
    • Rodney Trundle 2 months ago
    • Alica Sison 2 months ago
    • Hugh Alston 2 months ago
    • Candace Lamarr 2 months ago
    • Danelle Harpole 2 months ago
    • Anitra Guzzi 2 months ago
    • Madonna Langridge 2 months ago
    • Mitch Greenberg 2 months ago
    • Leesa Devine 2 months ago
    • Bea Eller 2 months ago
    • Kandy Travers 2 months ago
  154. odd commercial 2 months ago
  155. Reuters.Com 2 months ago
    • best eye cream 2 months ago
    • Florrie Barreiro 2 months ago
    • Latasha Sherrill 2 months ago
    • Deon Nerli 2 months ago
    • Booker Scanlon 2 months ago
    • Darcy Castleberry 2 months ago
    • Nicholas 2 months ago
    • Arlen Phillips 2 months ago
    • Geraldo 2 months ago
    • Jewellery news 2 months ago
    • Alisha Pumphrey 2 months ago
    • mumbaiastrologers.com 2 months ago
    • Ivy Ebden 2 months ago
    • Kathrin 2 months ago
    • Douglas 2 months ago
    • Jewellery page 2 months ago
    • Lacey Prevost 2 months ago